Bylisi
Qyteti antik
~Foustel De Coulanges
Origjina e Mendimit
~Jean Pierre Vernant
Zgjerimet e para të Romës (753 – 350 para Jezu Krishtit)
~Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Arkeologjisë
V
XV
XX
Shqipëria Arkeologjike
~Muzafer Korkuti
Në pranverë të vitit 1396
~Oliver Jans Schmitt
Republika detare e Venedikut
~Oliver Jens Schmitt
Bylisi
~Neritan Ceka, Skënder Muçaj

Bylisi

~Neritan Ceka, Skënder Muçaj
Historiku i kërkimeve arkeologjike Muret rrethuese Urbanistika e Bylisit Monumentet

Bylisi është një nga qendrat më të rëndësishme arkeologjike të Shqipërisë, renditur për nga vlerat monumentale, krahas Apollonisë dhe Butrintit. Me pozitën zotëruese mbi kodrat e Mallakastrës (fig.l) dhe mbi hapësirën e luginës së Vjosës (fig.2), kjo qendër ilire na ofron një pamje krejt të veçantë në krahasim me qytetet e Antikitetit Klasik.

Kodra e Bylisit
Pamje nga Bylisi mbi Vjosë

Bylisi ka qenë qyteti më i madh ilir në Ilirinë e Jugut, por megjithatë ai është përmendur relativisht vonë nga historianët e gjeografët antikë. Së pari, emri i qytetit del në trajtën Bnlis në ngjarjet e viteve 49-48 p.Kr., kur ai iu dorëzua Cezarit dhe shërbeu si bazë për furnizimin e ushtrisë së tij (Caes. B. civ.III 40, 4). Disa vjet më vonë ishte Ciceroni, ai që njoftonte senatin romak, se Bylisi ishte pushtuar nga njerëzit e Mark Antonit (Cicer. M. Anton. 11). Plini, në gjysmën e parë të shek.I m.Kr. e cilësonte Bylisin si koloni romake (Plin. NH IV, 10), ndërsa Ptolemeu në shek.II m.Kr. dhe Hierokli në shek.VI, e klasifikonin ndër qytetet kryesore.

Historia e Bylisit është natyrisht shumë më e pasur, kur e trajtojmë në kuadrin e bashkësisë ilire të bylinëve dhe e pasurojmë me të dhënat e kërkimeve arkeologjike.

Burimi më i hershëm për historinë e bylinëve është gjeogra fi grek Pseudo-Skylaksi, i cili ka lënë një përshkrim të bregdetit Adriatik dhe Jon rreth vitit 380 p.Kr. Ai shkruante: "Orikët banojnë në krahinën e Amantisë; amantët që shtrihen deri këtu janë ilirë 

nga bylinët" (Scyl. 27), duke lënë të kuptohet se lidhja midis amantëve dhe bylinëve shpreh një bashkësi politike, një koinon, siç quhej atëherë. Emri i kësaj bashkësie del që herët në një mbishkrim mbi një fletë plumbi të depozituar në orakullin e Dodonës rreth viteve 360-340 p.Kr.

Në një kuptim më të gjerë bashkësia e bylinëve ishte pjesë e krahinës së madhe ilire të Atintanisë, e cila përfshinte tërë luginën e poshtme e të mesme të Vjosës.

Koinoni i bylinëve në antikitet

Në ngjarjet e vitit 429 p.Kr., të lidhura me luftën e Peloponezit, Atintania gjendej nën sundimin molos. Pas vitit 385 p.Kr., kur mbreti Bardhyl shpartalloi ushtrinë e molosëve, kjo krahinë fitoi pavarësinë dhe njohu një zhvillim të shpejtë të jetës qytetare. Si rrjedhim, diku para vitit 350 p.Kr. u themelua edhe qyteti i Bylisit.

Stefan Bizantini, i cili pati formuluar një lloj enciklopedie të popujve dhe qyteteve të lashtësisë, shkruan se Bylisin e pati themeluar Neoptolemi, biri i Akilit. Kjo lloj prejardhje homerike ishte në modë atëherë, sepse edhe amantët fqinjë e sillnin prejardhjen e tyre nga abantët eubeas që u vendosën aty pas luftës së Trojës. Në të vërtetë, planimetria e Bylisit dhe teknika e ndërtimit të mureve nuk të çojnë më herët se vitet 370-350 p.Kr. Edhe krijimi i varrezës pranë hyrjes lindore të qytetit fillon pikërisht pas kësaj kohe.

ishte në modë atëherë, sepse edhe amantët fqinjë e sillnin prejardhjen e tyre nga abantët eubeas që u vendosën aty pas luftës së Trojës. Në të vërtetë, planimetria e Bylisit dhe teknika e ndërtimit të mureve nuk të çojnë më herët se vitet 370-350 p.Kr. Edhe krijimi i varrezës pranë hyrjes lindore të qytetit fillon pikërisht pas kësaj kohe.

Mbishkrim kushtuar Zeusit tropaios nga zyrtarët bylinë.

Një periudhë e qetë dhe e begatë karakterizoi dhjetëvjeçarët deri në shfaqjen e romakëve në Iliri, periudhë që u dallua nga bashkëjetesa politike ndërmjet mbretërve ilirë dhe qyteteve. Bylinët dhe kryeqyteti i tyrez Bylisiz ishin një nga modelet e kësaj bashkëjetese.

Rreth vitit 270 p.Kr. bylinët kishin formuar plotësisht koinonin e tyre, si një bashkësi politike, e cila shtrihej në një sipërfaqe rreth 20 km2 në krahinën e sotme të Mallakastrës, duke pasur si bosht luginën e lumit Gjanicë. Përveç Bylisit dhe qytetit të vjetër në Klos, bënin pjesë në këtë koinon qyteti antik në Gurëzezë, pranë Cakranit, dhe qyteti antik në Margëlliç, pranë Patosit. Dy kështjella, njëra në Kalivaç dhe tjetra në Rabie, pranë Tepelenës, mbronin kufijtë lindorë të koinonit, siç e dëshmon gjetja në Rabie e një mbishkrimi për peliporarhët, rojet kufitare të koinonit.

Nga mbishkrimet e shumta të gjetura në Bylis dhe Klos mund të rindërtojmë sistemin politik të Koinonit të Bylinëve. Si mbajtës i suverenitetit politik nënkuptohet eklesia, mbledhja e qytetarëve të lirë, në emër të të cilëve jepej edhe e drejta e qytetarisë, apo të drejta të tjera. Pas saj vinte Këshilli i Damiorgëve, një lloj senati i përbërë nga përfaqësuesit e fiseve kryesore të koinonit.

Në krye të pushtetit ekzekutiv ishte prytani, i zgjedhur çdo vit, sipas një praktike të huazuar nga  Apollonia. Pas tij vinin dy nëpunës ushtarakë: strategu, që drejtonte këmbësorinë, dhe hiparhu, si komandant i kalorësve.

Mbishkrimi i Rabies na njeh edhe me peripolarhun, si komandant i rojeve kufitare. Nga mbishkrimet njohim edhe gramateun, si sekretar i këshihit, gimnasiarhun, që drejtonte edukimin e rinisë, si dhe tamiasin, në funksionin e kryetaksambledhësit të koinonit.

Mbishkrim kushtuar Artemisit me emrin e prytanit Triteutas.

Ndër emrat e nëpunësve të koinonit ndeshim disa ilirë, si prytanët Aspimas, Paton, Praugis, Trasos, Triteutas; gramatejtë Bulos dhe Praugimas; simperipolët Praugimas e Praugis, etj. Për disa të tjerë origjina ilire dëshmohet nga emrat e prindërve Abaios, Mahata, Boisk.

Koinoni i Bylinëve priste edhe monedhat e tij të veçanta prej bronzi, duke siguruar të ardhurat e domosdoshme për funksionimin e tij. Prerjet e para në emër të koinonit dolën rretli vitit 270 p.Kr. dhe vazhduan deri në vitin 167 p.Kr., kur Koinoni i Bylinëve u shpërbë nga romakët. Simbolet e monedhave byline ishin krejt të ndryshme nga ato të Apollonisë, duke synuar që t'i konkuronin ato në tregun lokal. Monedha kryesore  kishte në faqe Zeusin, si perëndi kryesore, ndërsa në shpinë një bri të mbushur me fruta, rreth të cilit rrotullohet një gjarpër, si simbol i pjellorisë së tokës. Një monedhë e dytë paraqet kokën e Neoptolemit, themeluesit legjendar të Bylisit, ndërsa në shpinë ka topuzin, si simbol të Herakliut, apo shqiponjën e rrufenë - simbole të Zeusit. Një tip i tretë monedhe ka në faqe kokën e një nymfe, ndërsa në shpinë paraqet zjarrin e nymfeut të famshëm, i cili, sipas Plinit, gjendej në kufirin ndërmjet Apollonisë dhe bylinëve e amantëve barbarë.

Monedha bronzi të Bylisit

Në marrëdhëniet e tij me Mbretërinë Ilire, apo më pas me Senatin Romak, koinoni duket se kufizohej vetëm me detyrimin e pagimit të taksave dhe kishte të drejtën e marrëdhënieve me shtetet e tjera. Kështu, midis viteve 232-219, Koinoni i Bylinëve i ngriti një statujë në Dodonë molosit Krison Sabyrti dhe po në atë kohë i dërgonte një letër spartanëve.

Rreth mesit të shek.III p.Kr. Koinoni i Bylinëve ishte një krahinë e lulëzuar, ndërsa kryeqendra e tij, Bylisi, mori pamjen e një qyteti bashkëkohor. Në këtë kohë mori formën e plotë agoraja me ndërtimin e teatrit, stoas, stadiumit, gimnazit, tempujve dhe ndërtesave të tjera. Gjithashtu, lagjet u zhvilluan sipas një sistemi ortogonal, të njohur si sistemi hipodamik.

Në vitin 229 p.Kr., kur romakët zbarkuan në Apolloni, e gjithë treva ilire në lindje të saj, e njohur si Atintania, u bashkua me ta kundër Mbretërisë Ilire të Teutës. Për gati nëntëdhjetë vjet treva e bylinëve u bë shesh lufte ndërmjet ushtrive romake dhe atyre maqedone, të cilat vlerësonin rëndësinë strategjike të kësaj treve për zotërimin e Apollonisë. Në vitin 213 Atintania, pra edhe Bylisi, u pushtuan nga Filipi V i Maqedonisë, i cili e përdori territorin bylin si një bazë për të sulmuar romakët në Apolloni. Në vitin 205 romakët shkëputën nga ky territor qytetet Bargul dhe Eugen, që mund të identifikohen me Gurzezën dhe Margëlliçin. Pas thyerjes së Filipit V nga ushtria romake e konsullit :lamini në stenat e Aosit (Dragot i Tepelenës) në vitin 198, bylinët .ituan përsëri autonominë dhe u bënë aleatë të Romes. Më 168 një kontigjent trupash byline mori pjesë krahas romakëve në luftën kundër mbretit Gent, por një vit më vonë atintanët ishin lidhur me molosët dhe maqedonët në një koalicion antiromak. Sipas historianit romak Tit Livit (Liv. XLV, 33, 8), konsulli Paul Emili, para se të sulmonte Epirin, dërgoi "...të birin, Kuint Maksimin, me një pjesë të ushtrisë për të plaçkitur ilirët që kishin përkrahur në luftë Perseun, dhe u dha urdhër të takoheshin me të në Orik". Këta ilirë ishin padyshim bylinët, siç dëshmojnë gjurmët e shkatërrimeve të tmerrshme në Gurëzezë, Margëlliç e Klos. Ka mundësi që në këtë fushatë të jetë shkatërruar pjesërisht edhe Bylisi. Vetë Paul Emili pasi shkatërroi shtatëdhjetë qytete në Molosi, iu drejtua Atintanisë, ku dogji Antigonenë.

Për më se një shekull pas ngjarjeve tragjike të vitit 167 burimet e shkruara heshtin mbi fatin e Bylisit e të bylinëve. Të dhënat arkeologjike dëshmojnë se pjesa më e madhe e qendrave byline u braktis pas asaj katastrofe dhe vetëm Bylisi u rindërtua. Romakët i njohën statusin e koinonit vetëm qytetit, i cili vazhdoi të priste monedhat e veta prej bronzi, por me ndryshimin që në vend të mbishkrimit bylionon (monedhë e bylinëve), mbi këto monedha shënohej vetëm Byllis.

Bylinët dalin përsëri në dritën e historisë në një letër të Ciceronit, nga e cila del se në vitin 54 p.Kr. koinoni i tyre ishte 

në konflikt me prokonsullin e Ilirisë, L.Kuleolin. Është përsëri Ciceroni, i cili përmend për emër Bylisin në vitin 44 në një fjalim para Senatit Romak, ku ai akuzon Brutin se kishte pushtuar Apolloninë, Bylisin dhe Amantian. Edhe në shënimet e Cezarit për luftën civile me Pompeun kuptohet se bylinët vepronin si një njësi autonome, duke marrë anën e tij, posa ai pushtoi Apolloninë. Më pas ata pranuan rojet që Cezari dërgoi në kështjellat e tyre.

I fundit që përmend Koinonin e Bylinëve nën emrin Bylliake, është gjeografi i periudhës së Augustit, Straboni (VII, 316, 326).

Kthimi i Bylisit në koloni romake është i lidhur me vitet e para të sundimit të Augustit. Kjo dëshmohet nga disa mbishkrime latine të gjetura në Bylis, që e cilësojnë qytetin si Colonia lulia Augusta, si dhe nga cilësimi koloni që i bëhet Bylisit nga Plini (NH IV, 10). Përzgjedhja e Bylisit për vendosjen e një kolonie veteranësh romakë lidhet kryesisht me pozitën strategjike të qytetit në rrugën që lidhte Apolloninë me Epirin dhe Maqedoninë përmes luginës së Aosit (Vjosës).

Megjithëse historianët romakë heshtin për Bylisin e kësaj periudhe, gërmimet arkeologjike dëshmojnë një lulëzim të jetës në qytet. Muret rrethuese u rimëkëmbën si shenjë e forcës dhe e statusit romak të qytetit. U rindërtuan teatri dhe stoat, si dhe u ngritën monumente të tjera.

Banesa luksoze të shtruara me mozaikë dëshmonin pasurimin e qytetarëve të rinj, që ishin kryesisht veteranë romakë. Njëri prej tyre, Mark Loliani, që kishte shërbyer si ushtarak në provinca të ndryshme të perandorisë, pagoi për ndërtimin e një rruge që lidhte Bylisin me krahinën e Astacias, duke ndërtuar edhe urën mbi lumin Argias (Povla ose Gjanica?). Për kujtim të kësaj bamirësije ai kishte gdhendur një mbishkrim në shkëmbinjtë e qytetit. Një tjetër romak nga familja e Salenëve ngriti me paratë e tij një banjo publike, e cila ende nuk është zbuluar. Emrat dëshmojnë edhe prezencën e popullsisë së vjetër. Një qytetar me emrin e helenizuar Lykotas ndërtoi me shpenzimet e tij një faltore për Asklepin. Ka shumë mundësi që të ketë qenë ilire gruaja me emrin Cecilia, e cila ishte martuar me Lartidin nga Naisi (Nishi) i Dardanisë.

Një numër mbishkrimesh që lidhen me ndërtime apo ngritje shtatoresh i përkasin sundimit të perandorëve August, Vespasian, Hadrian dhe Antonin Piu.

Nga mbishkrimet njihemi edhe me institucionet kryesore përmes së cilave qeverisej kolonia e Bylisit. Më i rëndësishmi ishte këshilli i dektirionëve, i përbërë nga qytetarët më të shquar, që vendoste mbi çështjet më të rëndësishme në jetën publike. Dy nëpunës të zgjedhur çdo pesë vjet, duumvirët, drejtonin pushtetin ekzekutiv të kolonisë. Një mbishkrim përmend edhe dy augustalë, nëpunës të ngarkuar me kultin e perandorit, që financonin me të ardhurat e tyre garat dhe festat e lidhura me këtë kult.

Roli që luante Bylisi si qendër e rëndësishme ekonomike dhe ushtarake bëri që të zinte vend në hartën (në krahinën e elimiotëve) e gjeografit aleksandrin të shek. II m.Kr., Ptolemeut, krahas qyteteve të vjetra, si Dyrrahu, Apollonia, Amantia, por edhe qendrave të reja, si Albanopolisi, Skampini e Aulona. Në qytetin e Bylisit kryenin aktivitetin e tyre dhe punishtet e prodhimit të kandilave, filiale të firmave të njohura FELIX dhe FORTIS (FELIX BYLLIS; FORTIS BYLLIS).

Kandila të prodhuar në Bylis nga filialet e firmave italike FELIX dhe FORTIS
Erosi, skulpturë mermeri nga Qesareti

Jashtë Bylisit, në territoret ku dikur vepronte Koinoni Bylin  në shek.I p.Kr. ndërmjet një numri të madh ngulimesh të vogla, mund të veçohen dy prej tyre në luginën e Vjosës, në fshatin Qesarat dhe Kutë, dhe i treti në fshatin Kraps. Në Qesarat gjetja e skulpturave të rrumbullakta dhe arkitektonike, mozaikëve polikromë, gjurmë të banesave të shtrira në një sipërfaqe të madhe nga bregu i lumit për gjatë gjithë shpatit, tregon për një qendër të rëndësishme në këtë periudhë dhe që ka vazhduar deri në shek.VI m.Kr. me një kishë të madhe paleokristiane.

Në fushën e Kutës, aty ku ajo bashkohet me shtratin e lumit Vjosë, dëshmohen fragmentet e mureve të lashtë: një termë e madhe e zbuluar gjatë punimeve bujqësore, dy urave, apo konturet e një monumenti që ngjason me një kishë paleokristiane (gjatësia rreth 130 m), të shpërndara në një sipërfaqe të konsiderueshme, në një vendosje që të kujton Adrianopolin (Sofratikë).

Në fshatin Kraps, në tarracën e majtë të lumit Gjanicë në vendin e quajtur Shkallë, është dëshmuar një vilë e fortifikuar me sipërfaqe 60 m x 40 m, një kishë paleokristiane dhe qeramikë e shumtë e shpëmdarë në një sipërfaqe prej disa hektarë. Dy diga për vaditje të ndërtuara në këtë lumë (diga e Krapsit dhe ajo e Patosit), e dallojnë atë nga vendbanimet e tjera.

Duhet të presim shek.V m.Kr. për ta ndeshur përsëri Bylisin në burimet antike. Në vitin 431, peshkopi Feliks i Apollonisë dhe i Bylisit mori pjesë në koncilin e Efesit krahas peshkopëve të Dyrrahut e të Skodrës, si përfaqësues të provincës së Epirit të Ri. Në vitin 458 Bylisi kishte një peshkop të vetin (Philocarus, episcopus Ballidi), të ndryshëm nga ai i Apollonisë, gjë që dëshmon se qyteti ishte bërë një nga qendrat peshkopale të Epirit të Ri, krahas Dyrrahut, Apollonisë, Aulonës, Skampinit e Lyhnidit. Gjithashtu, gjatë sundimit të perandorit Justinian (527-565), Bylisi përmendet edhe si një nga qytetet kryesore të provincës së Epirit të Ri, në një listë të përpiluar nga Hierokli.

Mungesën e të dhënave të historianëve gjatë Antikitetit të Vonë kanë filluar ta plotësojnë gërmimet arkeologjike. Nga to del se Bylisi ka pësuar të njëjtin fat si dhe qytetet e tjera në dy anët e Jonit gjatë inkursioneve të fundit të vizigotëve (Proc. B. Vand. III, 2,10-12), duke u shndërruar në një gërmadhë. Monedhat e Valentinianit II, të prera gjatë periudhës 383-392, të zbuluara në shtresën e depozituar nga shkatërrimi, do të jepnin një datë më të përafërt për këtë ngjarje. Këto shkatërrime suallën me vete dhe një prishje të strukturës së vjetër të popullsisë brenda qytetit. Përveç popullsisë së zonave fshatare dhe atyre të ardhura nga larg, nuk ka dyshim se Bylisi tërhoqi edhe një pjesë të popullsisë që braktisi Apolloninë, pas të njëjtit fat që edhe ai qytet pësoi nga vizigotët, si dhe të rënies së fuqisë ekonomike pas zhvendosjes së lumit Aos më në jug e prishjes së skelës lumore të qytetit.

Duke filluar me sundimin e Teodosit II (408-450) Bylisi filloi të rindërtohej, por duke mos respektuar më sistemin e vjetër urbanistik. Së pari u rindërtuan muret rrethuese të qytetit, të cilat ishin rrënuar në kohën e paqes së gjatë romake. Që nga gjysma e parë e shek.V u ndërtuan njëra pas tjetrës një numër i madh kishash brenda dhe jashtë murit rrethues, duke e radhitur Bylisin në grupin e qyteteve të rëndësishme përsa i përket trashëgimisë së monumenteve paleokristiane.

Kisha u bë një pronare e madhe, së pari në qytet, dhe më vonë gjatë gjysmës së parë të shek.VI, edhe në territoret ku dikur banonin bylinët, ku janë identifikuar deri tani më shumë se njëzet kisha. Katedralja e qytetit me kompleksin e saj peshkopal zotëronte një sipërfaqe afërsisht sa agoraja e dikurshme. Dhurues të shumtë (Pakatiani, amator i ndërtimeve; Agllaia, drejtuese e ndërtimeve; Agapetos dhe Isauros, psaltë; Pakata, Ampelios, Aleksandri, Stefani, Dhimitri, Paramonos, Polikarpi, Anastasi, Eutihidas, Tryfena, qytetarë; etj.) kontribuojnë duke firmosur në mbishkrimet e lëna në mozaikë (fig.ll), skulpturën dekorative, apo në të tjera pajisje të kishës (fig.12). Shumë prej tyre, bashkëkohës me peshkopin Prais(ios), kanë firmosur në dyshemetë me mozaikë të bazilikës D e C dhe në riparimet e bëra në mozaikun e nefit qendror të Katedrales, por të tjerë parapëlqejnë të jenë anonimë.

Mbishkrim me sponsorët e ndërtimit të bazilikës B.

Po në kohën e peshkopit Prais(ios) kontribuon edhe një funksionar i lartë me detyrë eparhikos (prefekt) dhe ekdikos (mbrojtës i qytetit), funksione që nuk shkojnë me njëri-tjetrin, por ndoshta mund të justifikohen në raste të jashtëzakonshme. Nëse një nga gratë e qytetit merr përsipër edhe drejtimin e ndërtimeve, ndoshta të katedrales, Pakata lutet për Shën Andrean, apostulli i cili duhet të ketë predikuar edhe në Ilirinë e Jugut dhe besimtarët, patjetër, i kanë kushtuar ndonjërën nga kishat e Bylisit. Dhimitri, poçar dhe Kasandri, kalorës, besimtarë të devotshëm, luten për vete, por i dyti edhe për kalin. Amfora të lyera me bitum, të gjetura me shumicë gjatë gërmimeve të bëra në Bylis, dëshmojnë për një vazhdimësi të traditës në prodhimet e poçerisë edhe gjatë antikitetit të vonë.

Zbulimi i katër mbishkrimeve me përmbajtje ndërtimore në rrënojat e bazilikës së Ballshit dhe i një të pesti në Bylis, jo vetëm pasurojnë historinë e Bylisit, por konfirmojnë më së miri veprën De aedificiis (Mbi ndërtimet) të Prokopit të Çezaresë, ku bëhet fjalë për ndërtimet e bëra nga perandori Justinian I ("Me uratën e perëndisë dhe hyjnilindëses virgjëreshë, duke i shërbyer drejt qëllimit dhe riiënyrave tëveprimit të Justinianit, sundimtari (ynë) shumë i fuqishëm, pasi ka ngritur kështjellat e Myzisë e të Skythisë, ato të territorit të Ilirisësi dhe tëgjithëTrakisë, Viktorini, ky njeri me aftësi strategjike, ndërton mepërvuajtje këtëmur rrethues për Bylisin".

Bylisi pas shkatërrimeve që pësoi në vitet 547-551 (Proc, B. VII, 29, 1-3) u rindërtua. ("Nuk ankohem më për barbarët, nuk u frikësohem më, sepsegjeta tek Viktorini i Madh, njënjeri që më ndërtoi me duart e tij") duke lënë jashtë rreth një të tretën e sipërfaqes së dikurshme të qytetit. Me gjithë superlativat e përdorura në këto mbishkrime ("O i huaj, mos e shinang vështrimin nga bukuria e Bylisit, muret rrethuese të të cilit, dikur të rrënuara, i rindërtoi Viktorini guximtar"), të paktën para shkatërrimeve ai duket se ka qenë një shembull vërtetë për t'u admiruar.

Edhe pse qyteti u fortifikua, gjysma e dytë e shek.VI m.Kr. ishte një periudhë rënieje, ndërsa një shkatërrim i dytë nga sllavët në vitin 586 bëri që Bylisi të braktisej përfundimisht. Nga kjo kohë duket se vjen edhe toponimia sllave gradishtë, siç quhet nga vendësit kodra e Bylisit.

Pas kësaj selia e peshkopatës u shpërngul në Ballsh, ku që para mesit të shek.VI ishte ndërtuar një bazilikë kristiane. Qendra e re trashëgoi emrin e qytetit të vjetër, i cili gjatë shekujve u transformua nga Byllis në Ballis dhe së fundi në Ballsh. Përkthimi i tij në dokumentet mesjetare, si Kefalenia (nga greqishtja kefalos- kokë), apo Glavinica (nga sllavishtja glava-kokë), dëshmon se kuptimi i emrit Byllis shpjegohet me shqipen ballë, pra- kryevend. Rrënojat e qytetit më pas shërbyen si gurë për ndërtimet mesjetare të krahinës dhe pranë tij të paktën që nga shekulli XIII ka hedhur themelet fshati Hekal.

Historiku i kërkimeve arkeologjike

I pari që identifikoi Bylisin në rrënojat e Gradishtës së Hekalit ishte udhëtari anglez H.Holland. Në librin e tij "Travels in the lonian Isles, Albania, Thessaly, Macedonia" (Udhëtime në ishujt Jonianë, Shqipëri, Thesali, Maqedoni), botuar në Londër më 1815, ai përshkruan muret rrethuese të qytetit, duke dalluar dy periudha të ndryshme ndërtimi. Ai pa edhe gjurmë të ndërtimeve publike të zbukuruara dikur me kolona, por zbulimi më i rëndësishëm ishte një mbishkrim latin i skalitur në shkëmbinjtë e anës jugore. Nga një lexim i tij Holland shtroi hipotezën se rrënojat i takonin qytetit antik Bylis.

Pothuaj në të njëjtën kohë rrënojat e Bylisit kishin tërhequr vëmendjen e konsullit francez pranë Ali Pashës në Janinë, F.Pukëvil (Pouqeville). Në librin "Voyage dans la Grëce" (Udhëtim në Greqi), I, 1820, ai përshkruan muret rrethuese, vë re teatrin, si dhe lexon emrin e Bylisit në mbishkrimin e M.Lolianit në shkëmbinjtë jugorë të qytetit. Epigrafisti francez De Klobri (Claubry), që e vizitoi Bylisin më 1850, e përforcoi identifikimin e qytetit antik nëpërmjet një leximi të saktë të mbishkrimit të M.Lolianit, si dhe vërtetoi vëzhgimin e Pukëvilit për teatrin. Një francez tjetër, E.Isambert, botoi vrojtimet e tij mbi muret rrethuese, teatrin dhe mbishkrimin shkëmbor të Bylisit në librin e tij "Orient.Grëce et Turquie", Paris, 1881.

Arkeologu i parë që botoi të dhënat shkencore mbi Bylisin ishte austriaku K.Paç (Patsch) në librin "Sandschak Berat in Albanien" (Sanxhaku i Beratit në Shqipëri), botuar në Vjenë më 1904. Përveç monumenteve të vëzhguara nga paraardhësit e tij ai botoi edhe një sërë mbishkrimesh e skulpturash, si dhe një katalog të monedhave byline. Gjatë Luftës I Botërore, në dimrin e viteve 1917-1918, zhvilloi gërmimet e para arkeologjike në Bylis austriaku K.Prashniker (C.Praschniker). Duke përdorur një kompani ushtarësh ai zbuloi pjesë të murit rrethues, një pjesë nga stoa e madhe si dhe një kënd të teatrit. Ai botoi edhe disa mbishkrime e skulptura të panjohura më parë.

Këto zbulime tërhoqën vëmendjen e arkeologëve të tjerë, si N.Hammond, L.Ugolini, C.Sestieri, etj., të cilët botuan të dhëna të reja nga kërkimet sipërfaqësore në Bylis. Në verën e vitit 1978, nga Qendra e Kërkimeve Arkeologjike të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, u organizua në Bylis një ekspeditë arkeologjike e drejtuar nga N.Ceka dhe S.Muçaj, me asistimin e një grupi restaurimi të Institutit të Monumenteve nën drejtimin e L.Papajanit. Ky ekip vazhdoi punimet deri në verën e vitit 1991, duke u përqendruar kryesisht në agoranë e qytetit, ku u zbuluan teatri (1978-1981), stadiumi (1981), stoa e madhe (1984-1986), stoa e teatrit (1985), hyrja e agorasë me ambientet publike pranë saj (1987), stera nën stadium (1987), gimnazi (1989).

Ndërkohë u zbulua pjesa më e madhe e hyrjeve të murit antik ilir e atij bizantin, si dhe u gërmuan pjesë të nekropolit antik pranë këtyre hyrjeve.

Një fushë tjetër të kërkimeve përbënte urbanistika dhe banesat nëpërmjet zbulimit të banesës A (1979) në anën lindore, të asaj B (1990-1991) në anën perëndimore, si dhe të rrugëve kryesore të anës lindore.

Një fushë të rëndësishme të kërkimeve në Bylis paraqiste qyteti bizantin, kryesisht nëpërmjet gërmimit të bazilikave paleokristiane. Në vitin 1980 u zbulua bazilika A, e ngritur mbi rrënojat e stoas së madhe. Zbulimi i bazilikës B, që kishte qenë edhe katedralja e qytetit nisi më 1984 dhe zgjati, me ndërprerje, deri më 2003. Më 1989 u zbulua bazilika C, në pjesën veriperëndimore të agorasë, si dhe një banjë bizantine e ndërtuar pranë sterës së stadiumit në periudhën e sundimit të Justinianit. Një bazilikë e katërt, e emërtuar D, u zbulua jashtë rrethimit bizantin, në anën veriore të qytetit antik (1990). Në vitin 1991 filloi gërmimi Fi 15 Gënnnnet „ëbazilikën A (1980). edhe në bazilikën E, në jug të banesës A.

Gërmimet në Bazilikën A 1980.

Objekt i gërmimeve u bënë edhe muret rrethuese të periudhës bizantine, si dhe banesat e së njëjtës kohë.

Pas një ndërprerje disavjeçare, gërmimet arkeologjike rinisën në Bylis më 1999 me një ekspeditë shqiptare-franceze të drejtuar nga S.Muçaj dhe J.P.Sodini, dhe duke filluar nga 2003, nga S.Muçaj dhe P.Chevalier. Gërmimet u përqëndruan në zbulimin e plotë të bazilikës B, kompleksin peshkopal, si dhe në vlerësimin e monumenteve të periudhës bizantine. 

Muret rrethuese

Muret rrethuese të Bylisit janë nga më të ruajturat e më madhështoret ndër fortifikimet antike ilire. Në një gjatësi prej 2250 m ato rrethojnë një sipërfaqe prej 30 ha, në të cilën shtrihej qyteti antik (fig.16). Planimetria e tyre është e thjeshtë, në formën e një trekëndëshi, i cili mbetet i hapur vetëm për rreth 200 m, mbi shkëmbinjtë e pakalueshëm të anës jugore.

Planimetria e mureve dhe monumentet e zbuluara në Bylis

Deri tani janë zbuluar gjashtë porta, që siguronin lëvizjen e shpejtë të banorëve dhe udhëtarëve në qytet. Kalimi përmes tyre kontrollohej nga roje të vendosura në kullat, që ngriheshin mbi harqe në korridoret e hyrjeve. Porta nr.4 në anën lindore ka pasur pamjen e një ndërtese të vërtetë me përmasa 10,85 x 8,45 m dhe kishte një lartësi rreth 9 m.

Në kthesat e murit rrethues kanë qenë vendosur pesë kulla të tjera, të cilat shërbenin për vendosjen e rojeve, por edhe forconin qëndrueshmërinë e mureve.

Muret kanë një gjerësi prej 3,50 m dhe ishin punuar prej blloqesh gëlqerore të punuara në forma katërkëndëshe dhe të vendosura në rreshta pothuaj të barabartë me lartësi 0,55-0,65 m (fig.18). Për të kursyer punën vetëm dy faqet e jashtme të murit përbëhen prej blloqesh, ndërsa brenda tyre ka një mbushje prej gurësh të vegjël, që lidhet nga blloqe tërthore me faqet (emplekton). Lartësia e murit nga jashtë lëvizte nga 8-9 m, ndërsa nga brenda kishte një shteg rojesh në lartësinë 3,50-5,30 m, pas të cilit ngrihej faqja e jashtme e murit edhe përafërsisht 2 m. Muri rrethues i Bylisit ka qenë ndërtuar në përafërsisht 2 m. Muri rrethues i Bylisit ka qenë ndërtuar në çerekun e dytë të shek.IV p.Kr, që përbën një periudhë fortifikimesh në Ilirinë e Jugut, si në Amantia, Olympe (Mavrovë), Parthë (Berat), Përsqop pranë Petrelës, Zgërdhesh pranë Krujës, etj.

Një periudhë e dytë ndërtimesh u realizuan në fortifikimet e Bylisit në kushtet e luftrave që u zhvilluan në territorin bylin ndërmjet viteve 230-167 p.Kr. Në këtë periudhë u ndërtua oborri i fortifikuar në anën veriore të qytetit, për t'i bërë ballë goditjeve me mjete luftarake. Për këtë qëllim u ndërtua edhe një kullë e rrumbullakët me diametër 9,60 m, me parete të trefishta, që siguronin qëndrueshmërinë e saj ndaj goditjeve të litobolëve, por që edhe mund të mbanin peshën e makinave gurhedhëse të instaluara mbi kullë.

Muret rrethuese të Bylisit u ruajtën edhe kur qyteti u shndërrua në koloni romake. Madje ato ishin në këmbë por jo në përdorim edhe në fillim të shek.V m.Kr., kur Bylisi u rifortifikua pas shkatërrimeve që pësoi qyteti nga dyndjet e gotëve. Dallohen qartë pjesët e riparuara, ku ishin ripërdorur blloqet e rrëzuara nga koha, që lidheshin me një llaç të dobët. Disa nga hyrjet e vjetra të qytetit u ngushtuan dhe vetëm një hyrje e re është hapur në anën perëndimore të qytetit. Fortifikimi i fillimit të shek.V ndjek jo vetëm trasenë e fortifikimit, por respekton teknikën dhe modelet e vjetra arkitektonike të ndërtimit të fazës së parë.

Pas shkatërrimeve të viteve 547-551, Justiniani urdhëroi ndërtimin e mureve rrethuese, por jo në shtrirjen e tyre të mëparshme. Megjithatë, fortifikimi është përsëri i fuqishëm dhe ka një zgjidhje të re dhe të studiuar planimetrike. Për ndërtimin dhe rindërtimin e mureve të Bylisit, sikurse thonë tekstet e mbishkrimeve, u përkujdes Viktorini. Vepra e tij u krye në dy drejtime: në rindërtimin e mureve rrethuese, por edhe në ndërtimin ex novo të tyre. Viktorini shfrytëzoi muret e dy fazave të mëparshme në të gjithë anën perëndimore dhe jugore të qytetit, kurse në anën veriore dhe lindore ai ndërtoi një mur të ri me trashësi 2,20 m (fig.19), të pajisur me kulla trekatëshe me  lartësi 12 m. Si portë kryesore e qytetit mbeti porta antike nr.6, duke riparuar pjesët e rrënuara të saj.

Muri rrethues pranë portës 5
Pamje e murit të Justinianit, ndërtuar nga Viktorini.

Në raport me Gurzezën, Margëlliçin, Cfirin dhe Rabijen, Bylisi vazhdoi të luajë sërish rolin e tij të vjetër si qendër administrative e krahinës. Me një pozicion qendror në këtë zonë Bylisi mbeti një qytet i rëndësishëm për provincën e Epirit të Ri. Kështjellat e tjera ishin në funksion administrativ dhe ushtarak të Bylisit, duke ruajtur rrugët e kalimit drejt tij.

Urbanistika e Bylisit

Ndërtimi i Bylisit, si një inisiativë e Koinonit të Bylinëve, kishte parashikuar jo vetëm krijimin e një fortifikimi të sigurt, por edhe sigurimin e një jete normale të banorëve të tij. Që në planin fillestar ishin përcaktuar tri zona kryesore brenda mureve rrethuese (fig.20). Në qendër të anës jugore, në pjesën më të lartë dhe piktoreske, ishte përcaktuar hapësira publike e quajtur agora.

E gjithë pjesa juglindore e qytetit ishte rezervuar për strehimin e banorëve të fshatrave dhe të pasurisë së tyre në rast lufte. Ky ishte euhorion, ku gjatë gjithë ekzistencës së qytetit nuk u ndërtua kurrë asnjë banesë. Pjesa tjetër, që përbënte rreth dy të tretat e sipërfaqes së qytetit, përbënte zonën e banuar.

Planimetria e Bylisit.

Popullimi i Bylisit dhe formimi i pamjes qy tetare të tij zgjati rreth një shekull, kohë në të cilën edhe u mblodhën mjetet financiare dhe u krijua përvoja për ndërtime monumentale. Rreth mesit të shek.III p.Kr. mori formën e plotë sistemi urbanistik i  sipërfaqes së qytetit në një rrjet kudratik rrugësh. Boshtin e këtij rrjeti e përbënin katër rrugë me gjerësi 8,30 m, që kalonin në drejtim veri-jug 134 m larg njëra- tjetrës, të quajtura plateia.

Rrugë në pjesën lindore të Bylisit.
Rrugicë e Shkallëzuar

Ato ndërpriteshin çdo 69 m nga rrugë tërthore me gjerësi 6,60 m, duke krijuar insula, pra ishuj kuadratikë, të ndarë fillimisht në tetë parcela banimi. Midis dy rreshtave të banesave kalonte një rrugicë e vogël, shpesh e shkallëzuar, që shërbente edhe për kalimin e ujrave të shirave Plateia C, që kalonte në kurrizin e kodrës së Bylisit, ndante zonën e banuar prej asaj të agorasë, e cila kishte një sipërfaqe të barabartë me tri insula (rreth 4 ha). Agoraja ka formën e një katërkëndëshi të rregullt (fig.23), tipike për agoratë e qyteteve të Magna Grecias (Italia e Jugut). Monumentet ishin vendosur në dy rrafshe me lartësi të ndryshme, të cilat lidheshin nëpërmjet shkallëve të stadiumit dhe të teatrit. Hapësira e agorasë ndahej nga qyteti nëpërmjet një muri dekorativ nga ana e veriut (fig.24) dhe nga muret e stoas së madhe. Dy hyrje monumentale lejonin futjen e qytetarëve nga ky krah, ndërsa nga ana jugore hyrja bëhej nga porta nr.5 e qytetit. Prej këtu hynin banorët e fshatrave, sepse agoraja i përkiste të gjithë qytetarëve të koinonit. Për këtë qëllim edhe arkitekti e kishte vendosur agoranë në anë të qytetit, në mënyrë që ardhja dhe largimi i atyre që nukbanonin në qytet të ishte sa më i lehtë.

Agoraja e Bylisit - skicë

Ndërtimi i agorasë ka qenë realizuar rreth mesit të shek.III p.Kr. sipas një plani të vetëm, që përfshinte harmonizimin e vendosjes së teatrit, stoave, stadiumit, gimnazit dhe ndërtimeve të tjera publike. Ky ishte vendi ku bëheshin mbledhjet politike dhe ku realizoheshin festat, shfaqjet teatrale, lojrat sportive dhe ceremonitë fetare.

Muri i agorasë

Agoraja e ruajti rolin si qendër publike e qytetit edhe në periudhën e kolonisë, kur u transformua në forum. Gjatë kësaj periudhe u rindërtua teatri dhe u ndërtuan disa monumente, siç e dëshmojnë mbishkrimet latine të kohës së Augustit, Vespasianit, Hadrianit dhe Antonin Piut. Nga gërmimet e bëra është parë se sistemi urbanistik gjatë gjithë periudhës romake deri në periudhën e shkatërrimeve të mëdha të kryera nga gotët në çerekun e fundit të shek.IV m.Kr. duket se nuk ka pësuar ndryshime të rëndësishme. Më pas qyteti u rindërtua gati në gjithë sipërfaqen e tij, por me një koncept të ndryshëm urbanistik, u braktis sistemi ortogonal dhe në vend të tij u ndërtuan lagje të veçuara nga njëra - tjetra, të grupuara rreth kishave.

Për ndërtimin e murit të ri të Viktorinit u përdorën blloqet e gurëve nga ndërtimet antike, duke shkatërruar pothuaj të gjitha monumentet e agorasë.

Monumentet

Një vizitë në Bylis mund të realizohet në ndjekje të një iti- nerari që kalon nëpër monumentet më të rëndësishme të zbuluara në gërmimet arkeologjike. Ai nis nga porta nr.6 e murit antik, që ka qenë edhe hyrja kryesore në të gjithë kohën e ekzistencës së qytetit, për të kaluar drejt agorasë pranë banesës B. Pas vizitës së monumenteve të agorasë rekomandohet ngjitja mbi shkallaren e teatrit, nga hapet një pamje madhështore mbi luginën e Vjosës deri në Adriatik. Prej aty ndiqet muri bizantin, për të dalë te stoa e madhe dhe bazilika A dhe për të parë banesën A në anën lindore të murit. Vazhdohet më tej në krah të murit bizantin për të arritur te bazilika B, me të cilën mbyllet itinerari kryesor.

Një itinerar plotësues mund të bëhet me vizitën e bazilikës D dhe E, oborrit të fortifikuar dhe anës lindore të qytetit, ende pak të eksploruar.

info@balkancultureheritage.com