Xhamia e Gjin Aleksit në Rusanj të Delvinës
Qyteti antik
~Foustel De Coulanges
Origjina e Mendimit
~Jean Pierre Vernant
Zgjerimet e para të Romës (753 – 350 para Jezu Krishtit)
~Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Arkeologjisë
V
XV
XX
Shqipëria Arkeologjike
~Muzafer Korkuti
Arkitektura Sepulkrale
~Apollon Baçe
Në pranverë të vitit 1396
~Oliver Jans Schmitt
Republika detare e Venedikut
~Oliver Jens Schmitt
Bylisi
~Neritan Ceka, Skënder Muçaj

Xhamia e Gjin Aleksit në Rusanj të Delvinës

Rusanji dikur një lagje me të njëjtin ernër, ngrihet në qendër të fshatit, së bashku me dy tyrbe. Çelebiu, që e viziton Delvinën, e përshkruan atë si një qytet me shtëpi kulla, poshtë një fortese që mbrohej nga një gamizon prej 100 burrash. Ai përmend xhaminë e Bajazitit II, atë të mëhallës së vllehve dhe të mëhallës së Gjin Aleksit. Veç tyre, në Delvinë kishte edhe tri medrese e tri shkolla, si dhe një hamam, tri teqe e tri hane. Në Salnamenë e Janinës të përmendur më lartë e vitit 1888-89, numërohen nëntë xhami në Delvinë.

Xhamia e Gjin Aleksit është pjesë e një kompleksi me një çesme monumentale dhe katër tyrbe brenda oborrit të xhamisë. Ajo përbëhet nga salla e lutjeve me minaren dhe portiku në anën veriore. Salla e lutjeve paraqet në plan përafërsisht një katror me brinje 8,13 x 8.06 m, vëllimi kubik i mbulohet me kupolë sferike, ndërtuar me tulla mbi trompa në qoshet. Harqet, në dukje të trompave, vijojnë nëpër faqet e kubit dhe mbi të ka një komizë të profiluar ku fillon kupola88. Në sallë hyhet nga porta e vetme në anën veriore, e mbuluar me hark të ulët dhe që e lidh me portikun. Menjëherë, mbas hyrjes, është mafili, prej të cilit ruhet arkada mbajtëse mbi shtylla dhe gjurmët e trarëve të strukturës së dyshemesë së dikurshme prej druri të mafilit në murin verior. Arkada treshe, me harqe prej tullash me profil të ulët, mbështetet mbi shtylla guri, dy në muret anësore dhe dy të lira.

Në murin jugor, përkundrejt hyrjes në sallën e lutjeve, ndodhet mihrabi, i trajtuar si nike me stalaktite, brenda një strukture drejtkëndore, me brinjë të profiluar bukur, me kalime të shumta të harkuara. Në të djathtë të tij ka pasur një minber, nga i cili sot ruhen vetëm gjurmët në murin jugor dhe në dysheme.

Salla e lutjeve ndriçohet nga dritare të shumta të vendosura në të gjitha faqet dhe, si gjithnjë, në tri radhë. Dritaret e poshtme janë kuadratike dhe të mbuluara me arkitra druri. Sot disa shpatulla të dritareve janë në brendësi të murit, por dikur ato kanë qenë të gjitha të komizuara me gurë të skuadruar. Dritare të tilla kemi në tri anët, ndërsa mungojnë në anën lindore, ku terreni është mjaft i lartë dhe një murmbajtës është fare pranë xhamisë. Dritaret e dy radhëve të sipërme janë të mbuluara me harqe të ndërtuara me tulla me profil fundlundre, që vazhdojnë si qemer dhe në brendësi të trashësisë së murit.

Ndërtimi vëllimor i sallës së lutjeve në anën e jashtme, është disi i veçantë, i ngjashëm me xhamitë e Mirahorit në Korçë si dhe Muradies në Vlorë. Pjesa kubike e sallës së lutjeve del në pah në anën e jashtme, nëpërmjet një kornize të lehtë dhe një ngushtimi të vëllimit mbi të, që i takon trompave të qosheve. Në to ndodhen dhe katër dritaret e rreshtit të sipërm, që janë më të vogla se të tjerat. Më tej vijon tamburi i lartë tetëfaqësh, me pjesë më të ulëta trekëndëshe në qoshet ku janë trompat. Dy harqe shkarkues janë pranë tamburit mbi këtë pjesë.

Muratura e vëllimit të sallës së lutjeve është me gurë të papunuar të madhësive të ndryshme, të lidhur me llaç gëlqereje e me rërë të trashë. Kornizat, në pjesën e poshtme të ndërtesës si dhe ato në pjesët trekëndëshe, sot janë të thjeshta ose mungojnë. Komiza, ku përfundon tamburi është dyfishe, me tulla të vendosura në formë dhëmbësh sharre. Ndërtimi i saj ndryshon nga kornizat e zakonshme të tipit, sepse tullat e vëna janë në tre rreshta, njëri mbi tjetrin.

Si zakonisht, në krahun jugor të ndërtesës është minarja me shkallë të gurta helikoidale. Në minare hipet nga dy dyer të ngushta, që lidhin me sallën e lutjeve dhe mafilin. Minarja përbëhet nga bazamenti paralelopipedik, i ndërtuar me gurë të papunuar nga formacione shtresore, të vendosura në radhë horizontale. Mbi të, pas një kornize të lehtë, bëhet kalimi me trungpiramidë për në trupin e minares. Trupi i minares është shumë faqësh dhe i ndërtuar me gurë plloçak, pak të punuar, të nxjerrë nga formacione shkëmbore me shtresa. Pas një komize të lehtë vjen kazani dhe pjesa mbi të i ndërtuar me gurë.

Vëllimi i sallës së lutjeve paraprihet nga portiku i hapur, i mbuluar me një sistem kupolash. Ai, si strukturë, është i shkëputur nga salla e lutjeve. Një arkadë me harqe fundlundre qarkon portikun, që mbështetet në pilastrin me prerje katrore në qoshe, në kolona guri dhe në një mur të vazhduar në anën lindore. Kështu, katër kolonat janë në anën veriore, dy në atë perëndimore, dy në brendësi dhe katër të tjera mbështetur murit verior të sallës së lutjeve. Mbi to, në ndërmjetësi e një sistemi harqesh mbajtës, ngrihet mbulesa me dy kupola në anët dhe dy të tjera më të vogla në pjesën qendrore, mbi "korridorin" që të fut në sallën e lutjeve. Në anën e jashtme mbulesa e portikut realizohet me mbulesën me tjegulla për secilën kupolë dhe pjesë më të ulëta në qoshet.

Në mungesë të të dhënave të drejtpërdrejta mbishkrimore, vendosja në kohë e xhamisë së Gjin Aleksit ishte e vështirë. Duke u nisur nga arkitektura e zhvilluar e ndërtesës dhe përmendja e një xhamie nga Çelebiu, patëm menduar se xhamia duhet të ishte ndërtuar në gjysmën e parë të shek. XVII, por të dhënat mbishkrimore (brezi me tekst kuranik në kupolë dhe dy të tjera në portën e hyrjes dhe në portik) e shtyjnë Macchiarella e Tutuncu ta datojnë sallë e lutjeve me kupolë në çerekun e tretë të shek. XVI, ndërsa portikun të shtuar në fillim të shek. XVII.

Xhamia e Velabishtit, pranë Beratit bente pjesë ne një kompleks ku kishte nië teqe dhe sarajet e famiijes së Ibrahim Pashës që banonte aty. Ajo perbëhej nga vellimi kubik i sallës së lutjeve dhe minarja, ndërsa dikur kishte pasur dhe një portik, ekzistenca e të cilit kuptohej nga vrimat trarëve në murin verior, të lëna në mënyrë të rregullt qysh gjatë ndërtimit, si dhe rrasat e gurta të vendosura po në atë mur, për të kaluar ujin mbi çatinë dyujëse të portikut.

Salla e lutjeve paraqiste një katror në plan me përmasa, 6.90 x 6.90 m. Vëllimi kubik i sallës mbulohej me kupolë mbi trompa në qoshet. Trompat në anën e poshtme kishin zbukurime në formë stalaktitesh, si në pjesën e këndit ashtu edhe në mbështetjet e harqeve në dukje. Harqet në dukje të trompave, vijonin edhe përgjatë faqeve të kultit dhe, mbi to, kishte një kornizë të lehtë, ku filionte kupola e ndërtuar me gurë çmërsi. Në sallë hyhej nga porta e vetme në anën veriore, e mbuluar me hark të ulët prej guri si dhe shpatullat e saj, brenda një portali drejtkëndor, të krijuar nëpërmjet suvatimit dhe shkallëzimit të muraturës .Suvatimi përbëhej prej dy shtresash të holla, ku vetëm e sipërmja ishte patinaturë. Në pjesën mbi portë ishte vendi i pllakës për mbishkrimin ndërtimor dhe një nike me stalaktite në pjesën e sipërme. Në brendësi të sallës ruheshin gjurmë të mafilit me struktura të drunjta dhe të minberit, ndërsa në murin jugor, përballë hyrjes, ishte nikja e mihrabit, mbuluar me stalaktite.

Brendësia ndriçohej nga dritare të shumta të vendosur në tri radhë. Në faqen veriore, në dy anët e portës për në sallë, kemi dy dritare drejtkëndore të mbuluara me arkitra druri. Mbi to kishte një hark zbukurues me profil fundlundre, brenda një kornize të suvatuar që rrethonte gjithë dritaren.

Dritaret e poshtme të faqeve të tjera ishin gjithashtu drejtkëndore, me arkitra druri, në tërë gjerësinë e murit, dhe mbi to, deri në harkun e shkallëzuar fundlundre që i mbulon, kanë një mbushje me muraturë të çrregullt. Dritaret e sipërme janë të gjitha të mbuluara me hark fundlundre prej gurësh. Harku është në brendësi të murit dhe mbi gurët ka një shirit tullash të holla gjatë gjithë gjatësisë së harkut. Si zakonisht, dritaret e rreshtit të tretë ndërmjet trompave, janë pak më të vogla.

Në ndërtimin e jashtëm vërejmë se vëllimi kubik paraqet një tërësi duke pasur në nivel më të ulët pjesët trekëndëshe, që u takojnë trompave në qoshe. Ky përfundon me një komizë horizontale njëshe, në formë dhëmbësharre të ndërtuar me gurë të hollë plloçakë. Mbi të, mbas një ngushtimi të lehtë, kemi tamburin me kupolën.

Minarja e xhamisë së Velabishtit kishte bazamentin shumëfaqësh, të ndërtuar me gurë plloçakë e të vendosur me rreshta horizontalë dhe që përfundon me një kornizë të lehtë gurësh të gdhendur e të profiluar. Mbi të ishte pjesa kalimtare trungpiramide e pastaj vijonte trupi i hollë e i lartë dymbëdhjetëfaqësh i minares, i ndërtuar me gurë të punuar. Nga kazani i minares ruhej vetëm një pjesë e vogël me gurë të punuar, që dalin njëri mbi tjetrin. Gurët e minares lidheshin njëri me tjetrin me ganxha hekuri e plumb.

Muratura e xhamisë së Velabishtit ishte ndërtuar me gurë të rregullt e të lidhur me llaç gëlqereje. Në brendësi dhe në anën e jashtme (lindje e jug), ruheshin gjurmët e suvatimit të dikurshëm që gjendeshin deri në pjesët e sipërme të ndërtesës. Në brendësi të muraturës çdo një metër lartësi ka pasur breza druri prej tri zinxhirësh, të lidhur njëri me tjetrin. Zinxhiri i jashtëm është në thellësi të faqes.

Për datimin e saj, duke u mbështetur tek L.Rei92, ne jemi shprehur se xhaminë e ka ndërtuar në vitin 1760 Ismail Pashë Velabisht. Me gjetjen nga Vehxhi Buharaja, mbi dritaren në të majtë të derës së hyrjes së xhamisë, të mbishkrimit me ngjyrë të zezë, ku ishte shkruar data 1727-172894 , dhe përmendet vdekja e Mahmud Pashës, të atit të Ismail Pashës, del se Xhamia është ndërtuar përpara kësaj date.

E të njëjtës tipologji dhe në ndërtimin e mjediseve këndore është një xhami e vogël me kupolë në fshatin Vokopolë po të Beratit.

info@balkancultureheritage.com