Berat
Qyteti antik
~Foustel De Coulanges
Origjina e Mendimit
~Jean Pierre Vernant
Struktura e simbolizmit ilir
~Aleksandër Stipçevic
Roma Mbretërore
~Shaban Dervishi
Republika e hershme
~Shaban Dervishi
Zgjerimet e para të Romës (753 – 350 para Jezu Krishtit)
~Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Arkeologjisë
V
XV
XX
Shqipëria Arkeologjike
~Muzafer Korkuti
Arkitektura Sepulkrale
~Apollon Baçe
Në pranverë të vitit 1396
~Oliver Jans Schmitt
Republika detare e Venedikut
~Oliver Jens Schmitt
Ajkuna kján Omerin
~Curraj – Epér (Mirash Gjoni)
Orët e Mujit
~Visaret e Kombit
Bylisi
~Neritan Ceka, Skënder Muçaj

Berat

Kalatë Xhamia e Bajazitit II Varri i Feridun beut Medreseja e El-Haxh Sinanit Mejtepi i xhamisë së Bajazidit II Teqeja halvetije e Sheh Hasanit Xhamia e Plumbit Xhamia e Ibrahim Pashë Vlorës Xhamia e Beqarit, fillimisht Xhamia e Sulejman Pashës Xhamia e Bajazidit II (brenda në kala) Xhamia Fet'hije Ura e Osumit

Berati, Antipatrea e antikitetit, është një nga qytetet më të lashta të Shqipërisë dhe qyteti më i pasur përsa i përket monumenteve historike. Në kohërat e lashta bizantine, ai është quajtur Pulheriopolis. Emri i tij aktual rrjedh nga “Belgrad”-i sllav (Qyteti i bardhë); në gjuhën shqipe, ky emër u shndërrua në Berat. Emri vllah Velarde rrjedh gjithashtu nga ky toponim sllav. Osmanët, zakonisht, e quanin atë Amavut Belgrad me qëllim që ta dallonin nga qyteti më i rëndësishëm i Belgradit mbi Danub. Historia mesjetare e Beratit është e pasur. Përgjatë viteve, ky qytet ka qenë nën zotërimin e Perandorisë Bizantine, despotit të Epirit, Anzhuinëve të Italisë së Jugut, më pas përsëri të Perandorisë Bizantine dhe princërVe të vegjël shqiptarë të fundit të shekullit XIV dhe fillimit të shekullit XV. Për herë të parë, turqit ranë në kontakt me Beratin në çerekun e dytë të shekullit XTV, kur ata shërbenin si mercenarë në ushtrinë bizantine. Nga historia e pasur mesjetare e Beratit, janë ruajtur një numër kishash të mira.

Qyteti historik me mure i Beratit shtrihet në një rrafshnaltë të izoluar, i rrethuar nga të gjitha anët nga rrëpira të pjerrëta. Në veri, ai është i lidhur me malet fqinje nga një qafe e ngushtë. Qyteti osman u zhvillua gjatë shekullit XV nëpër fushat përgjatë lumit, shumë më poshtë kalasë së kodrës.

Në vitin 1417, Berati u bë pjesë e Perandorisë Osmane, kur ky qytet i fuqishëm ra pre e një sulmi të papritur.Ndoshta ishte pikërisht kjo rrethanë, që e bëri popullsinë ortodokse shqiptare të jetonte brenda mureve dhe t’i ruante kishat e vjetra. Sidoqoftë, Berati ka qenë pre dhe arenë ndryshimesh si përpara ashtu edhe gjatë pushtimit osman. Në kohën e regjistrimit të përgjithshëm osman, të vitit 1431/32, ky qytet kishte jo më shumë se 175 familje, 32 të ve dhe 63 beqarë, ku gjithsej mund të kapnin shifrën 1000 vetë. Kështu, Berati kishte një popullsi mesatare. Berati paraosman ka qenë një qytet i madh, por për ta vërtetuar këtë fakt, mungojnë të dhënat statistikore: megjithatë, si tregues mund të shërbejë madhësia e qytetit me mure dhe madhështia e monumenteve bizantine.

Në vitin 1455, ushtria e Skënderbeut, e përforcuar nga një kontigjent ushtarësh të Mbretërisë së Napolit, e rrethoi Beratin, por pa sukses. Pas kësaj ngjarjeje, historia e qytetit ishte ajo e një rindërtimi paqësor dhe e një zgjerimi. Gjatë një regjistrimi të përgjithshëm, të bërë midis viteve 1506 dhe 1520, tashmë Berati kishte rreth 561 familje. Padyshim, kjo e bëri qytetin më të madh të Shqipërisë dhe një nga më të rëndësishmit e Ballkanit Osman. Bajazidi II e vizitoi atë gjatë ekspeditës ushtarake në Shqipëri, në vitin 1492, dhe urdhëroi ngritjen e disa ndërtesave. Sipas Evlia Çelebiut, themelet e tij përfshinin një xhami, një medrese, një teqe për Urdhrin Halvetije të dervishëve, një hamam dhe një xhami të vogël në kala.

Përveç kësaj të fundit, të gjitha ndërtesat e tjera u ngritën në vendbanimin e hapur, në fund të qytetit të vjetër me mure. Një tjetër reklamues shumë i rëndësishëm i jetës islame në Berat ishte njëfarë Uzgurodlu Ahmed Beu. Evlia jep një listë të veprave të tij: një xhami, një medrese, një mejtep, një imaret (kuzhinë popullore) dhe një teqe. Ndër këto ndërtesa, xhamia e vogël ekziston edhe sot. Ato u ndërtuan në një vend të hapur në fushën e lumit Osum, 900m në lindje të kalasë dhe ndërtimeve të Bajazidit II. Me kalimin e kohës, rreth këtyre ndërtesave u zhvillua “Lagjja e Uzgur-it” ose “Uzgurlu Varo§i”. “Uzgurli Ahmedi i lidhi ndërtesat e tij me rrugën e pazarit të qytetit, me anë të një rruge të re tregu, Uzun Çarfy (Tregu i gjatë). Dyqanet ishin pjesë e Vakfit të Ahmed Beut dhe jepnin fonde për mirëmbajtjen e ndërtesave të tij. Qyteti i Beratit u zhvillua midis këtyre dy poleve, kullije (xhamia dhe rrethinat) të Bajazidit II dhe kullije të Uzgurli Ahmedit, duke ndjekur formën e luginës së ngushtë të Osumit. Identiteti i Ahmed Beut dhe koha e veprimtarisë së tij është akoma e paqartë, kohë që shtrihet midis dekadave të fundit të shekullit XV dhe gjysmës së shekullit XVI. Mirëbërësi i tretë i Beratit duket se ka qenë njëfarë Sheh Azizi, i cili sipas Evliasë, ndërtoi një mejtep, një irnaret dhe ndoshta edhe nje teqe, gjatë kohës Së zgjerimit të shpejtë të qytetit. Ai ka qenë një sheh i pasur halveti dhe ka jetuar në gjysmën e parë të shekullit XVII.

Në shekujt XVI, XVII dhe XVIII, esnafet e Beratit fituan rëndësi të konsiderueshme në jetën e qytetit. Një urdhër që nga koha e Mehmed Fatihut i kishte liruar anëtarët e esnafeve të Beratit nga pagimi i taksave, në këmbim të disa detyrave ushtarake, si ruajtja e qytetit të Avlonias (Vlorës) nga sulmet e huaja.(13)Në atë kohë, Berati ndodhej në sanxhakun e Avlonias (Vlorës).

Hyijet e reja në regjistrin e përgjithshëm të vitit 991 H (1583) pasqyrojnë hapësirën, gjatë së cilës ishte zgjeruar qyteti qysh nga viti 1520: u regjistruan 650 familje muslimane dhe 400 familje të krishtera. Kështu, numri total i banorëve kapte shifrën 6000 ose 7000.

Një panoramë më e detajuar e qytetit të Beratit në shekullin XVII, jepet nga Evlia Çelebiu. Në mënyrë mjaft entuziaste, ai e ka quajtur qytetin “Kalce-ic irem-abad, Belgrad-y Hurrem-abad”, që do të thotë “Kala’ e ngjashme me Ireinin, një Belgrad i këndshëm”. Në kohën e tij, qyteti numëronte 30 lagje (mëhalla), 10 nga të cilat banoheshin nga të krishterë, një nga çifutët dhe pjesa tjetër e mëhallave, rreth 19 të tilla, banoheshin nga muslimanët. Qyteti kishte 30 mihrabe (vende për falje), ku 17 ishin mesxhide (xhami të vogla); kështu, kishte gjithsej rreth 13 xhami. Shumica prej këtyre xhamive dhe mesxhideve janë emërtuar nga Evlia Çelebiu. Numri i shtëpive është dhënë si 5000, por kjo është një shifer shumë e lartë për atë kohë.

Evlia bën një përshkrim të detajuar të qytetit të vjetër me mure të Beratit: në brendësi të tij ndodhej një kala, por ajo nuk u mirëmbajt dhe u la të shkatërrohej. Ky është një shënim shumë interesant, që shpjegon diçka për nivelin e stabilitetit të regjimit, gjatë viteve të vizitës së Evlias. Udhëtari vazhdon duke thënë se kalaja kishte një perimetër prej 2600 hapash, çka është pak a shumë e saktë (gjatësia e plotë e mureve është 1430m ose rreth 2800 hapa). Në një largësi prej rreth 100 hapash nga njëra-tjetra kishte kulla të mëdha. Kalaja kishte katër porta. Porta kryesore ishte e vendosur në një largësi prej 100 hapash nga pazari. Ajo ishte trefishe, me tri porta të tjera afer njëra-tjetrës. Të gjitha këto paraqitje dhe shifra mund të verifikohen akoma dhe janë thuajse të sakta. Ato tregojnë në mënyrë të qartë seriozitetin e Evlias si burim për topografinë. Raporti i tij vazhdon duke konstatuar se ekzistonte një kështjellë e brendshme e ndarë, brenda së cilës ndodheshin 40 deri në 50 shtëpi, një xhami e Bajazidit II, shtëpia e dizdar-it (guvernatorit të kështjellës), disa dyqane të vjetra, një depo municioni dhe një cistemë e vjetër.

Në pjesën kryesore të kështjellës kishte 200 shtëpi të banuara nga grekë të pafe, që kishin në zotërim 8 kisha të ruajtura mirë, një prej të cilave ishte shumë e madhe. Në këtë pjesë të kështjellës ndodhej edhe një xhami tjetër, e ndërtuar nga Bajazidi II. Ajo ishte një ndërtesë e madhe, por dalëngadalë filloi të shkatërrohej si rezultat i mosfrekuentimit nga ana e njerëzve. Më tej, në raportin e tij, Evlia përmend Hiinkar Camii, gjithashtu e njohur si Xhamia Fethije, e cila duhet të jetë identike me njërën nga dy xhamitë që ekzistonin në atë kohë në kështjellë. Një portë të çonte tek shkëmbinjtë e rrëpirë, tek një manastir i vjetër dhe më pas tek lagjja “Murad Çelepia”, ku Evlia vizitoi “xhaminë e bukur të sapondërtuar të nipit të Kara Murad Pashës, Çelebi Hysein Pashës.” Kara Murad Pasha ka qenë kryevezir i Perandorisë në vitet 1649/50 dhe përsëri në vitin 1655 dhe ka patur origjinë shqiptare.

Ndërtesa e re ishte “një xhami elegante, e mbushur me dritë, me një minare të lartë, të ndërtuar me gurë në formë artistike dhe me kube rrethorë, në formën e një tasi në ngjyrë të kaltër, e mbuluar me tjegulla ngjyrë rubini.” Përshkrimi i kësaj xhamie, që ka kohë që është zhdukur, na tregon se lagjja e Murad Çelepisë, në perëndim të kodrës së kalasë në një fushë të gjerë, ka ekzistuar që në shekullin e XVII. Evlia përmend edhe lagjen Kuru Varosh (Gorica), e vendosur në anën tjetër të lumit, përgjatë një ure të gjatë prej guri, me tetë harqe.

Kjo lagje kishte rreth 200 shtëpi dhe banohej nga shpiptarë të krishterë. Kuru Varosh kishte 2 manastire të krishtera. Gjithashtu, Evlia përmend krahinën e vogël dhe të fortifikuar të Beratit, e cila ndodhet poshtë kodrës së kalasë dhe që është e lidhur me kalanë kryesore nga dy mure mbrojtës. Në këtë periferi të vogël ndodhej Kazanxhylar çarshy, tregu i bakërpunuesve, me rreth 80 dyqane të vendosura në një rrugë. Në lindje të tregut të bakërpunuesve ndodhej një pazar i madh, rreth 2000 hapa i gjatë. Në të dyja anët e këtyre rrugëve kishte rreth 700 dyqane, me të gjitha llojet e zejeve. Në kohën e Evlias, Berati kishte 30 xhami, 16 mesxhide, 5 medrese, tre imarete dhe dy hamame; shumica prej këtyre ndërtesave jepen me emra. Xhamitë më të mëdha dhe më të rëndësishme ishin ato të Bajazidit II dhe të Uzgur Ahmedit. Të dyja prej kategorive të ndërtesave janë të ruajtura deri në ditët e sotme.

Në përshkrimin e Evlias, Berati del si një qytet i madh dhe i begatë osman, kryesisht me muslimanë, por edhe me një minoritët të konsiderueshëm kristian. Është e qartë se në atë kohë, Berati e kishte marrë formën e tij urbane, formë nga e cila karakterizohet edhe sot.

Nuk dihet hollësisht se në çfarë shkalle u prek Berati nga kohërat e vështira të luftës, të varferisë dhe të kryengritjeve në fund të shekullit të XVII. Në shekullin XVIII, tregtia dhe zejet ishin shumë të zhvilluara. Në atë shekull qyteti kishte 3000 shtëpi. Kjo tregon për një popullsi totale prej 14 000-16 000 banorë, e cila është mjaft e madhe për kohën dhe për kushtet e vendit. Në këtë kohë doli në skenë një borgjezi e pasur që ndërtoi shtëpitë më të bukura. Ndërtesat e ndodhura në lagjen më piktoreske të Mangalemit, të ndërtuara në tokën e pjerrët të kodrës së Kalasë, janë ruajtur si një entitet dhe janë shpallur monumente kulture. Në lindje të Mangalemit ishin dy lagjet kryesore tregtare, Prroi dhe Vakufi.

Në dekadat e fimdit te shekullit XVIII, Berati ishte nën sundimin e energjikut Kurt Ahmed Pasha, i çili qeverisi si derebej (lord feudal). Ai zotëronte qytetin me mure në majë të kodrës, të riparuar dhe të përshtatur me nevojat e kohës. Gjithashtu, ky njeri rindërtoi urën prej guri mbi Osum dhe rikonstruktoi teqenë halvetije, ngjitur me xhaminë e Sulltan Bajazidit II, ku edhe është varrosur. Shumë prej veprave të tij janë të ruajtura. Në shekullin XIX, Berati dhe sanxhaku i Beratit dominohej nga familja e fiiqishme shqiptare e Vrionit apo Virion-zadeler, Porta e gdhendur e pallatit të tyre të mëparshëm është ruajtur akoma, ashtu sikurse edhe varri i njërit prej anëtarëve më të rinj të kësaj familjeje. Një familje tjetër e madhe në Beratin e shekullit XIX, që la pas monumente të mrekullueshme, është ajo e Vlorës.

Gjatë kryengritjeve të mëdha shqiptare kundër Tanzimatit, qyteti i Beratit pësoi dëme të mëdha. Në këtë periudhë, ai u rrethua dhe u bombardua dy herë.

Të dhënat e sakta, në lidhje me monumentet islarne të Beratit në dekadat e ftmdit të shekullit XIX, mund të gjenden në vjetarin (Salnamenë) e vilajetit të Janias (Janinës) të vitit 1306 H (1888/89). Sipas këtij burimi, ky qytet kishte 16 xhami e mesxhide si dhe një medrese me 15 studentë. Nëntë xhami janë përmendur me emër: “Sultan Bajazid Xhami”, xhamia e Uzgurzade Ahmed dhe vëllait të tij Mehmed Beu, “xhamia e Ibrahim Pashës”, xhamia e Omer Pashës, “Xhamia Hysein Aga”, “Xhamia Gorak”, “Xhamia Hoxha Kasem”, “Xhamia Abdullah Efendi” dhe “Xhamia Atik Hysein”. Në kazanë e Beratit kishte 75 mejtepe muslimane dhe mejtepe të krishtera.

Në fillim të shekullit tonë, Berati kishte vetëm 10 000 banorë dhe ende nuk e kishte marrë veten nga erërat e fuqishme të fillimit të shekullit të XIX. Babingeri, i cili e vizitoi këtë qytet në fund të vitit 1920, gjeti 11 xhami, kryesisht ato të përmendurat në salnajne, megjithëse jep më shumë emra dhe të dhëna. Ai përmend:

1) Xhamia e Bajazidit II,

2) Xhamia e Plumbit e Uzgur Ahmedit,

3) xhamia Sulejman Beg,.i biri i Ibrahim Pashës, i rikonstruktuar për herë të fimdit në vitin 1269 H (1852/53),

4) xhamia e Kara Kasem-it, e ndërtuar në vitin 1242 H (1826/27),

5) Xhamia e Beqarit,

6) xhamia e Pasha Vrionit,

7) xhamia Vakëf,

8) xhamia e Hysein Pashës (e ndërtuar në vitin 1670/ 71),

9) xhamia e Deli Beut,

10) xhamia e “Qahajait (Kjaja)  

11) Xhamia Kara Ali.

Përveç këtyre ndërtesave për falje, Berati kishte një numër të konsiderueshëm mesxhidesh., Gjithashtu, Babingeri përmend dy teqe dervishësh, të dyja në gjendje jo të mirë. Njëra prej tyre i përkiste Urdhrit Halvetije dhe datonte nga viti 1196 H (1782), ndërsa teqeja tjetër i përkiste Urdhrit Xhelvetije.

Në kohën tonë, Berati është zgjeruar shumë. Në vitin 1958, ai numëronte rreth 18 000 banorë dhe sot popullsia e tij është shumë më e lartë. Qyteti është modernizuar, por lagjet historike të kalasë dhe ato të Mangalemit janë shpallur monumente kulture. Kështu, silueta unike e Beratit, parë nga ana tjetër e lumit, do të ruhet për gjeneratat e ardhshme. Shumica e xhamive u zhdukën si rezultat i ngjarjeve të vitit 1967, por ato më të rëndësishmet ekzistojnë edhe sot. Ndërmjet qendrës së re dhe pjesës historike të qytetit, u ndërtua një park dhe një shesh.

Kalatë

Muret e qytetit mesjetar të Beratit, të ruajtura thuajse plotësisht, janë një pasqyrë e së kaluarës së gjatë dhe të pasur të këtij qyteti. Bazat e tij e kanë origjinën në kohërat ilire. Në vende të ndryshme, themelet e veprave arkitekturore përbëhen nga blloqe të shumta; këto blloqe janë vënë re nga Evliai, i cili i ka krahasuar me ndërtimet në Hebron, Palestinë dhe Bender. Kërkimet arkeologjike të kohëve të fundit kanë nxjerrë në dritë shumë më tepër vepra të tilla ilire.

Forma e fortifikimeve të Beratit është e përcaktuar në varësi të vendit, mbi një pllajë të izoluar dhe të çrregullt, 187m mbi lumin Osum. Muret rrethonin anët e pllajës. Gjatësia e tyre totale ishte 1430m. Ato janë të mbrojtura nga 24 kulla të formave të ndryshme. Në zona të ndryshme, përgjatë të gjitha pjesëve të rrethimit, mund të shihen akoma mbetje të veprave ilire. Kjo të çon në përfundimin se forma e kalasë nuk ka ndryshuar në themel, që nga Antikiteti i hershëm.

Një kërkim më i hollësishëm, i bërë mbi këto fortifikime nga studiuesi shqiptar Apollon Baçe, nxorinë dritë pesë periudhakryesore të ndërtimit. E para i përket fortifikimit ilir të shekullit të katërt (p.e.s). Fortifikimi i hershëm bizantin nuk është zbuluar akoma, edhe pse ka baza për të supozuar që fortifikime të tilla u rindërtuan tërësisht nga perandori Justinian. Prokopi (Procopius) i ka përmendur ato midis fortifikimeve të bëra prej tij në Epirin e Ri. Pjesa më e madhe e fortifikimeve të sotme, daton në kohën e Despotatit të Epirit, në fillim të shekullit XIII. Monogrami i despotit Mihal Komnenit dhe data 1205 janë akoma të ruajtura tek porta kryesore. Fortifikimi karakterizohet nga altemimi i blloqeve të vegjël të gurëve të prerë dhe tre vargje me tulla. Në vitin 1280, kohë në të cilën Berati ishte një bazë shumë e rëndësishme e mbretërisë Anzhu, u bënë disa riparime. Faza e tretë është ajo e principatave shqiptare të gjysmës së dytë të shekullit XIV, kur qyteti sundohej nga familja Muzakaj. Në këtë kohë, disa kulla u restauruan e u rindërtuan dhe ura kryesore e lumit, poshtë anës jugore të qytetit me mure, u lidh me fortifikimin kryesor me anë të dy mureve mbrojtëse.

Këto mure rrethuan gjithashtu edhe manastirin Sh. Mehilli, të përmendur nga Evlia Çelebiu. Osmanët e morën kalanë pa dhunë, kështu që nuk ishte nevoja për ndonjë riparim të menjëhershëm pas vitit 1417. Pas rrethimit nga trupat e Skënderbeut, në vitin 1455, pjesët e shkatërruara të mureve u riparuan përsëri. Fortifikimi i mëparshëm osman ndodhet kryesisht në kullën 13 dhe në muret midis kullës 13 dhe 15, në pjesën jugore. Gjithashtu, disa fortifikime u bënë edhe mbi portën kryesore. Kjo portë, që tashmë është e mbyllur, ka sipër një hark dyfish prej tulle, ndërtuar sipas stilit osman. Harku i ulët është në formë rrethore. I dyti, harku i sipërm, shërben si një hark ndihmës. Ai ka formën tipike osmane me dy qendra. Hapësira midis dy harqeve është e punuar me një teknikë kluasonazhi, e realizuar mirë prej guri të prerë me kujdes dhe me dy vargje horizontalë dhe vertikalë tullash. Pjesa më e madhe e kësaj mbushjeje tashmë është shkatërruar. Ka shumë mundësi që në një hapësirë të tillë ndodhej edhe mbishkrimi osman, ku përmendet procesi i riparimit. Ai është shumë afer hyijes kryesore.

Pjesa e riparuar dhe e shtuar gjatë periudhës osmane është një kalim në formë harku, i cili të çon në bregun jugor të kalasë, përgjatë lumit. Me anë të saj, gamizoni zbriste lirisht përgjatë lumit, të papenguar nga zjarri i ndonjë force armike. Ndërtimi i hershëm osman dallon me fortifikimin e periudhave të mëparshme nga cilësia e tij, i ndërtuar vetëm me blloqe të ndritshme, pa përdorim të copave prej tulle. Gjithashtu, muri mbrojtës perëndimor që zbriste drejt lumit, është kryesisht një prodhim osman i shekullit .

Në shekullin XVI dhe XVII lindi nevoja për riparime të kalasë, e cila në atë kohë e kishte humbur fimksionin e saj mbrojtës. Një situatë e tillë ndryshoi në shekullin XVIII, kur qeveria qendrore osmane filloi ta humbë në mënyrë të vazhdueshme ndikimin mbi provincat periferike. Feudali thuajse më i pavarur, Kurt Ahmed Pasha, që ishte në konflikt me derebejlerët e tjerë të mëdhenj, urdhëroi që kalaja të restaurohej dhe t’i përshtatej nevojave të luftimeve të asaj kohe. Hollësi më të shumta, rië lidhje me një punë të tillë, janë të ruajtura në kronikën e Kostadinit të Beratit. Sipas këtij burimi, ky restaurim u bë në vitin 1768 nga 450 muratorë (ustallarë). Gjatë rrjedhës së punës, kullat 7, 10, 14, 17, 20 dhe 22 u rindërtuan plotësisht në formën e një fortese të ulët me katër faqe. Muri i blloqeve të vegjël, të prerë, është rreth tre metra i trashë. Fortesat janë të mbushura me dhe. Ato mund të mbanin armë të përmasave të ndryshme. Frëngjitë, të ruajtur në vende të ndryshme, kanë përmasa prej 1 m brenda dhe 2.80m jashtë. Fortesa më jugore, nr. 14, është e një forme të ndryshme. Ajo është gjashtëkëndore dhe ka tri mazgalla. Kjo fortesë e rëndësishme dominon luginën e lumit dhe rrugët e qytetit. Të tjerat janë të vendosura në intervale të rregullta përgjatë murit rrethues.

Pas shtypjes së kryengritjes shqiptare të vitit 1832, osmanët bënë disa çmontime në kalanë e Beratit, por pa e dëmtuar strukturën themelore të saj. Më pas, fortifikimet u lanë të shkatërroheshin. Pas Luftës së Dytë Botërore, muret e qytetit renditeshin midis monumenteve historike më të rëndësishme të Shqipërisë. Kohët e fundit është bërë një punë mjaft e madhe për ruajtjen dhe restaurimin e tyre.

Xhamia e Bajazitit II

Kjo xhami, e ndodhur në qendër të qytetit, llogaritet ndër më të mëdhatë e llojit të vet në vend. Sipas Evlias, ajo ishte xhamia më e rëndësishme e Beratit. Gojëdhënat e kësaj krahine, ashtu sikurse edhe Evhai, theksojnë se kjo xhami është ndërtuar prej Sulltan Bajazidit II. Në fakt, nuk ka ndonjë mbishkrim, me anë të të cilit mund të konfirmohet një gjë e tillë, por mund të themi me siguri se Sulltani e urdhëroi ndërtimin e kësaj xhamie gjatë ekspeditës së tij të vitit 1492, kur kaloi nëpër Berat, në Vlorë e Himarë, nëpërmjet Ohrit dhe Elbasanit

(krahaso listën zyrtare osmane të xhamive të sulltanit nga shekulli XVII, të dhënë në shtojcën në fund të librit).

Xhamia, siç duket sot, është produkt i më shumë se një faze ndërtimi. Gjendja e saj origjinale përshkruhet me saktësi nga Evlia Çelebiu dhe ne po japim përkthimin e një pjese të përshkrimit të tij të gjatë: “Janë gjithsej rreth 30 mihrabe të besimtarëve të devotshëm. Nga të gjitha këto, xhamia e sulltan Bajazid Veliut, që ndodhet në qendër të qytetit, ka grumbullimin më të madh të njerëzve. Ajo është 60 këmbë e gjatë e 50 këmbë e gjerë dhe ka një minare shumë të lartë, të ndërtuar me mjeshtëri dhe të ekuilibruar mirë. Xhamia ka tri porta dhe përballë portës kryesore ndodhet një portik i madh. Oborri i kësaj xhamie është i ngushtë. Ajo është shumë e vjetër, e mbuluar tërësisht me çati me tjegulla dhe e ndërtuar sipas stilit të hershëm.

Në vitin kur e pa autori (1967), xhamia ishte e përbërë nga të njëjtët elemente të përshkruar nga Evliai: salla e faljes, minaq’a dhe portiku. Salla e faljes ishte në formë drejtkëndore, me përmasa 16.85 x 13.95m. Duke patur parasysh se Evliai ishte i shkurtër me trup dhe kishte këmbë të vogla, vëmë re se ai i ka dhënë në mënyrë të saktë përmasat e sallës që shohim sot (60x28cm:16.80m.). Këto përmasajanë shumë të mëdha për t’u mbuluar nga një tavan i varur, kështu që arkitektit i është dashur të përdorë mbajtëse, praktikë kjo, e parë si diçka e padëshirueshme në arkitekturën osmane. Megjithatë, në Berat u gjet një zgjidhje për një problem të tillë, e cila ishte si praktike ashtu edhe estetikisht e suksesshme. Pjesa e sipërme, që shërbente si mbulesë, është konceptuar si një varg kubesh prej druri, dy të mëdha që formojnë një lloj “kupole” dhe katër të vogla, që rrethojnë atë nga të gjitha anët. Kështu, në këtë xhami ndodhen gjithsej 10 kube prej druri, dy të mëdha dhe tetë të vogla. Godina ka mbajtëse në gjysmën e distancës së kupolës, në pikën ku dy kubetë e mëdha takojnë ato të “anëve”. Në këtë vend ndodhen dy shtylla prej druri. Ato kanë funksion të dyfishtë, mbajnë tavanin dhe shënojnë fundin e hajatit të gjerë të grave. Ky mafil zë dy blloqe në të dyja anët e kupolës, po aq sa edhe e gjithë pjesa e pasme e kubesë së madhe. Pra, ai ka formën e shkronjës U. Mafili dhe mbajtëset janë të shkrira në një mënyrë shumë të harmonizuar. Në cepat e brendshëm të mafilit ka mbajtëse të tjera prej druri, të cilat janë katër gjithsej. Në mafil mund të hyhet me anën e një shkalle të brendshme, që ndodhet në anën e djathtë dhe nëpërmjet një shkalle të jashtme, që ndodhet në anën e majtë të ndërtesës, në vendin ku salla e faljes bashkohet me mafilin.

Secila nga kubetë prej druri kanë nga një kuadrat tetëkëndësh. Katër trekëndëshat që mbesin tek cepat janë të mbushur me komiza të gdhendura dhe me gdhendje të tjera prej druri, në formë bimësh dhe lulesh. Brenda tetëkëndëshit ndodhet një rrip trekëndëshash, grila e të cilit është e ngjyrosur me ngjyrë të kuqe dhe argjendi. Në qendër ngrihet një kube relativisht e vogël, e bërë me teknikën e çatmasë. Sipërfaqja e saj është e zbukuruar me motive lulesh dhe bimësh në stilin e barokut osman, të lyera me ngjyra të ndezura. Në intervale të rregullta janë të vendosura tetë medaljone, të mbushura me emrat e kaligrafuar të Zotit, Profetit të Tij, katër kalifeve të drejtë si dhe të Hasanit dhe Huseinit. Sipër këtyre emrave ndodhet një lutje e shkruar në arabisht: Allah-Subhanallah (i lartësuar qoftë Allahu’), Muhamed Alejhi selamu (paqja qoftë mbi Muhamedinl). Emrave të katër kalifëve të drejtë dhe bijve të Aliut u është shtuar lutja “radiallahu anhu” (Zoti qoftë i kënaqur me të!). Këto janë formula kanonike, rrallë kaq të mirëruajtura sikurse në qytetin e Beratit. Tetë kubetë e vogla të brendshme janë pak të parregullta; ato kanë formën e tetëkëndëshave të shtypur, më të gjatë sesa gjerësia e tyre, dhe përbëhen nga trekëndësha pa ndonjë kube të plotë. Rreth të gjitha kubeve, në pikën ku ato takojnë muret, ndodhet një copë me allçi, e cila është e zbukuruar me al-esma al husna-të apo 99 emrat e Allahut, të kaligrafuar bukur.

Salla është e ndriçuar mirë nga një varg dritaresh. Secili nga muret anësorë si dhe muri i mihrabit kanë dy rreshta me katër dritare. Themeli i mureve (0, 85m i trashë) nuk është i dukshëm. Ai është i mbuluar nga një shtresë e trashë suvaje, e cila është e lyer në ngjyrë të verdhë në kafe, me një dizenjo mikse, duke lënë përshtypjen e një muri të ndërtuar me blloqe të rregullta. Ka shumë mundësi që ky ndërtim të jetë i njëjtë me atë të xhamisë që ka përshkruar Evlia, por suvaja, dritaret dhe çatia, u riparuan gjatë shekullit të fundit.

Kur e vizitova përsëri xhaminë e Beratit, në vitin 1978, salla e faljes kishte mbetur thuajse në të njëjtën gjendje si më parë, por tashmë ajo shërbente si dyqan për komunën. Mihrabi dhe minberi kishin mbetur të paprekura. Fatkeqësisht, nuk mund të thuhet e njëjta gjë për dy elementet e tjerë të xhamisë. Minaija, një ndërtim elegant dhe i hollë, i fiindit të shekullit XV, është rrënuar përpara vitit 1973.(30)Ajo i kishte shpëtuar Revolucionit Kulturor, por më pas ishte shkatërruar, gjoja për shkak të dobësisë strukturore të saj. Në fakt, arsyeja e vërtetë e rrënimit ishte se ajo i jepte një figurë shumë orientale qendrës së re të modemizuar të Beratit.

Elementi i dytë i xhamisë, i cili pati pasoja nga zhvillimet e vitit 1967, ishte hajati. Në këtë vit, ai kishte akoma pamjen e një lozhe të madhe me shumë shtylla. Në vitin 1978, të gjitha të çarat e tij u mbyllën dhe u lyen. Në të vërtetë, në vitin 1978, ai shërbeu si një punishte. Hajati i mëparshëm, mbahej nga katër kolona në anë dhe katër kolona të tjera të holla të mermerta, të zgjatura drejt murit të kiblës, me drejtim nga Meka. Pjesa e përparme e hajatit kishte 5 harqe, që mbaheshin mbi katër kolona; dy anët e hajatit mbaheshin mbi këmbët e sipërpërmendura dhe mbi dy shtylla, duke dhënë kështu pamjen e tre pasazheve. Një zgjidhje e tillë, që të kujtonte ndonjë xhami arabe, është shumë e pazakontë. Ndërkohë që hajati “klasik” shqiptar ka vetëm një pasazh të gjatë pa mbajtëse të brendshme, hajati në fjalë ka jo më pak se 18 mbajtëse, që e ndajnë atë në pesë “bucela”.

Kur e vizitova përsëri xhaminë e Beratit, në vitin 1983, shtesat e bëra në vitin 1978, ishin hequr përsëri. Ndërtesa ishte restauruar në pjesën e saj më të madhe dhe thuhej se do të adaptohej në muze apo do të përdorej për qëllime të tjera kulturore.

Pamja e sotme e xhamisë duhet të jetë një version i rikonstruktuar i ndërtimit të bërë nga Bajazidi II. Mënyra sipas së cilës është dizenjuar, hollësitë arkitektonike, omamentet dhe detajet e ndërtimit, datojnë në periudhën e begatë të artit osmano-shqiptar, midis viteve 1780-1840. Ka mundësi që ndërtesën e vjetër ta ketë rikonstruktuar njëri nga feudalët e fuqishëm lokalë (Kurt Ahmed Pasha apo ndonjëri nga familja e Ymer Vrionit). Gjithashtu, mund të jetë e vërtetë se ajo është restauruar apo rindërtuar për llogari të ndonjë sulltani, ndoshta Mahmudit II, në kohën pasi Shqipëria ishte kthyer nën administrimin e zakonshëm osman. Megjithatë, kjo është një çështje që ka nevojë për një sqarim më të hollësishëm.

“Xhamia e Sundimtarit” të Beratit është një monument kulture e njohur në mënyrë zyrtare.

të një mbishkrimi të gjatë osman, të ndodhur brenda xhamisë dhe, konkretisht, përreth mahfilit. Mbishkrimi ishte përkthyer dekada më parë nga Vexhi Buharaja. Në të thuhet se rikonstruksioni i xhamisë së Sulltan Bajazidit kishte përfunduar në vitin 1248 (1832/33) dhe që puna për rindërtimin e saj ishte bërë “për llogari të komandandit (Serdar-i Ekrem) dhe kryevezirit të Perandorisë, Mehmed Reshid Pashës”. Në fakt, midis viteve 1829 dhe 1833, Reshidi ka qenë me të vërtetë kryevezir. Atij i ishte lënë në dorë shtypja e rebelëve shqiptarë, në vitin 1830/31 dhe, duke shfrytëzuar një pozitë të tillë, ai rrethoi dhse bombardoi Beratin. Në tekstin e mafilit, thuhet gjithashtu se: “kur ai e pa se kjo xhami ishte shumë e shkatërruar, urdhëroi që të rindërtohej nga themelet.” Siç shihet, ndërtimi është realizuar sipas traditës lokale të periudhës së mëparshme.

Shënim: Në studimin e tyre me titull “Fillimi i artit islam në qytëtin e Beratit”, Monumentet, I, Tiranë 1988, fq.122 (i cili u botua në pranverën e vitit 1989), Gjergj Frashëri dhe Sulejman Dashi publikuan një faksimile

Varri i Feridun beut

Në një largësi prej 12-14m, përtej hyrjes qendrore të hajatit të vjetër të xhamisë së Bajazidit II, në kopshtin e çrregullt të një shtëpie private të ndërtuar mbi një brezare pranë xhamisë, ndodhet akoma një sarkofag i një varri të vjetër. Ai është ndërtimi më i madh dhe më i mirë i llojit të tij, që është ruajtur në Shqipëri dhe i vetmi me cilësi të mirë në varrezat e mëparshme të xhamisë. Për më tepër, ai është një nga të paktët në vend, që qëndron akoma në vendndodhjen e tij origjinale.

Varri përbëhet nga tre elemente: një sarkofag i mermertë i mbuluar krejtësisht me ornamente lulesh, të gdhendura sipas stilit ekstravagant të barokut të vonë osman, një gur tek këmbët, në formën e një pllake cilindrike të mermertë dhe një gur të ngjashëm tek koka, në të cilin ndodhet një mbishkrim i gjatë në osmanisht. Teksti fillon poshtë një shëmbëlltyre të një qelesheje dhe mbulon të gjithë pllakën, deri tek pjesa e fundit e gdhendur. Teksti është i shkruar në poezi, hezec v—/ v—/n— dhe nuk është publikuar më parë:

Kronogrami, në të cilin llogariten vetëm shkronjat me pika, ka paraqitjen e mëposhtme: Feridun Bej shkoi në parajsë.

Në vijim do të japim përkthimin në shqip të këtij teksti, jo se është i rëndësishëm si burim, por sepse ai është një shembull i qartë i poezisë së vonë osmane si dhe një tregues i nivelit, në të cilin familjet sunduese shqiptare, donin ta identifikonin veten me kulturën osmane. Kjo gjë ka ndodhur edhe në kohën kur aspiratat kombëtare shqiptare ishin të përcaktuara mirë dhe të njohura tek të gjitha shtresat:

Ai (: Zoti)
Nuk e di se për çfarë qëllimi e ka ndezur kjo botë qiririn e dëshirës

Disa i ka bërë gazmorë sipas kënaqësisë së tij, disa i ka bërë të lumtur dhe të gëzuar sipas natyrës së tij.
(por) Omer Pashën e familjes së Vrionit e ka bërë të hidhëruar,

I mori djalin e tij të rritur,
Dhe e bëri këtë tokë të errët (të djalit) strehë për të.

A nuk duhet të vajtojë njeri, a nuk duhet të hidhërohet ndokush? Në këtë moshë tfx re e ka dobësuar dhe e ka shkëputur nga trupi këtë djalë të ri!

Por, shumë e madhe është mëshira e Zotit
Me të vërtetë Ai e ka bërë kopshtin me trëndafila (parajsën) vendbanim të tij!

Me një varg I, Tal’gt,< ai bëri këtë kronogramë:

“Feridun Beu e ka bërë parajsën, banesën e tij.”
Viti 1324 (1906-07).

Poeti i përmendur në tekst është Uskiidarly Talat, një nga poetët dhe shkrimtarët më të mirë të periudhës së fundit të letërsisë osmane. Ai ka lindur në lagjen Uskiidar të Stambollit, në vitin 1275 H (1858), por pjesën më të madhe të rinisë së tij e ka kaluar në Van, në Anadollin lindor dhe pastaj në Yeni°ehir (Larissa), në Thesali, ku punonte familja e tij dhe ku mori nje pjesë të edukimit. Më pas, Talati u transferua në Berat, ku vëllai i tij më i madh punonte si kryetar i postës telegrafike. Ai kreu shkollën e mesme në Berat, në medresenë pranë xhamisë së Bajaziditll.Nëvitin 1294H (1877), u kthye në Stamboll dhe në 1926, përfundoi jetën e tij aktive, të mbushur plot me ngjarje. Kontaktet e tij me Beratin dhe me familjen e Vrionit kanë qenë të qëndrueshme, sepse ai ishte pikërisht personi i ftuar për të krijuar një tekst për varrin e të riut, Feridun Beu.

Medreseja e El-Haxh Sinanit

Po të mos marrim parasysh “medresenë” e rrallë të Gjirokastrës, atëherë medreseja e Haxhi Sinanit, që ndoshta ka qenë pasardhëse e më të vjetrës së Bajazidit II, është shembulli i vetëm që dëshmon për një institucion ortodoks osman të një niveli të lartë arsimi në Shqipëri. Ndërtesa nuk është as shumë madhështore dhe as shumë karakteristike. Ajo është një strukturë provinciale e thjeshtë, e ndërtuar sipas një plani, i cili duket se ka qenë veçanërisht i favorizuar në Ballkanin Perëndimor. Shembuj të tjerë të ngjashëm me të mund të përmendim medresenë e Asllan Pashës në Janinë apo medresenë tashmë të zhdukur të Koski Mehmed Pashës në Mostar të Hercegovinës. Të dyja këto datojnë në fillimet e shekullit të XVII. Ka dyshime se medreseja e Beratit mund t’i përkasë ndonjë date më të vonë, por ndërtimi i saj është bërë sipas të njëjtit plan, me një rresht të gjatë klasash për studentët, të lidhura nga një hajat prej druri. E gjitha kjo është e mbuluar nga një çati e madhe po prej druri, me një mbulesë tjegullash. Në këtë medrese ka 15 klasa të të njëjtit lloj dhe të së njëjtës formë, të gjitha këto të pajisura me vatër dhe me një oxhak të lartë. Dy nga dhomat kanë një oxhak të përbas