Kolonizimi grek dhe marrëdhëniet me popullsitë e vendosura në të dyja brigjet e Adriatikut
Qyteti antik
~Foustel De Coulanges
Origjina e Mendimit
~Jean Pierre Vernant
Struktura e simbolizmit ilir
~Aleksandër Stipçevic
Roma Mbretërore
~Shaban Dervishi
Republika e hershme
~Shaban Dervishi
Zgjerimet e para të Romës (753 – 350 para Jezu Krishtit)
~Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Arkeologjisë
V
XV
XX
Shqipëria Arkeologjike
~Muzafer Korkuti
Arkitektura Sepulkrale
~Apollon Baçe
Ajkuna kján Omerin
~Curraj – Epér (Mirash Gjoni)
Orët e Mujit
~Visaret e Kombit

Kolonizimi grek dhe marrëdhëniet me popullsitë e vendosura në të dyja brigjet e Adriatikut

Kolonizimet eubease Kolonizimet korintase Kolonizimet greke më në veri Kolonizimi grek i shekullit IV Pushtimi gal Një plan athinas Luftërat ndërmjet grekëve e romakëve për kontrollin e Adriatikut (shekujt IV-II)

Prania greke në detin Adriatik ka qenë prej kohësh objekt kryesor studimesh, siç na e kujton mjaft mirë artikulli themelor i R. L. Beaumont-it*. Interesi që i është kushtuar kësaj lëvizjeje kolonizuese mbështetet në një dokumentacion letrar shumë të paplotë e në një material arkeologjik të pabarabartë, edhe për arsye gërmimesh shumë të pabarabarta nga një vendbanim në tjetrin.

Kolonizimet eubease

Gojëdhënat më të lashta ua mveshin eubeasve nga Eretria ngulimet e para në Korkyrë, e pastaj në Orik, në fund të gjirit të Vlorës, diku nga fundi i dy të tretave të shekullit VIII. Prania e shkurtër e eretrianëve në Korkyrë dëshmohet nga Plutarku2, i cili rrëfen dëbimin e tyre nga korintasit e Karikratit (szc) dhe vendosjen e tyre në Metone, në bregdetin e Pierisë në Maqedoni, buzë gjirit Termaik. Autorë të shumtë modernë nuk e pranojnë këtë kolonizim eretrian në Korkyrë, për arsye të mungesës së dëshmive arkeologjike3. Në fakt, kjo prani eretriane mund të ketë ekzistuar në Korkyrë, në sektorë ku nuk janë kryer ende gërmime sistematike4. Straboni5 shton se, duke u vendosur në Korkyrë, Kersikrati paskësh gjetur aty liburnë, çka do të dëshmonte për një prani ilirësh në ishull që përpara vendosjes së eretrianëve. Stefani i Bizantit përmend Orikun dhe Korkyrën lidhur me abantët e me Amantian, dhe e përshkruan themelimin e Amantias si prej abantësh me prejardhje nga Eubeja, që ktheheshin nga lufta e Trojës. A ka pasur vallë ndonjë lidhje mes eubeasve të vendosur në Amantia dhe atyre që paskan qenë në Korkyrë? Një shënim skoliastik i Apolonit të Rodit mund të interpretohet si ekzistenca e një kryeure (një pere-je) eubease përballë Korkyrës, e cila do të përkonte me krahinën e grykëderdhjes së lumit Thyamis dhe me gadishullin e Buthrotit; në një rast të tillë, eubeasit e Amantias dhe ata të kësaj pez'e-je korkyrase do të kishin qenë mjaft të afërt dhe do të kishin mundur të mbështeteshin tek njëri-tjetri.

Sido që të jetë, pozicioni që ka ORIKU përkon me një zgjedhje jashtëzakonisht të mençur nga ana e themeluesve të ngulimit. Kodra gëlqerore ndodhet në fund të gjirit të Vlorës, e mbrojtur veçanërisht mirë nga erërat e perëndimit e të veriut nga malet Akrokeraune, aq sa, që nga koha e lashtë e deri më sot, kjo zonë është përdorur vazhdimisht si bazë detare, duke filluar me vendbanimin e parë e duke vijuar me Orikumin romak, pastaj Pasha Limanin, emër që ky liman i thellë e ka marrë nga epoka e pushtimit osman e që e ruan ende në ditët e sotme. Pikërisht këtë bazë kishin zgjedhur sovjetikët për të vendosur nëndetëset e tyre gjatë diktaturës së Enver Hoxhës, pas vitit 1944. Tamam aty janë vendosur edhe ngjarjet që përbëjnë intrigën e romanit të Ismail Kadaresë Dimri i madh8, gjatë prishjes së marrëdhënieve shqiptaro-sovjetike në dimrin e vitit 1960-1961. I vetmuar në brendësi të bazës së sotme detare, kjo pikë arkeologjike, të cilën kam mundur ta vizitoj në gusht të vitit 1999, krijon një ishull të veçuar në fund të gjirit nga ajo çka Cezari9 e quan “porti i brendshëm”. Kjo lagunë, mjaft e thellë për të strehuar anijet e Cezarit, komunikon me gjirin nëpërmjet dy kanalesh, nga një në secilën anë të ishullit, por krahu perëndimor është më i gjeri dhe pikërisht në të Cezari dha urdhër që të mbytej një anije, në mënyrë që ta siguronte flotën e tij nga inkursionet e pompeasve. Kodra është e ndarë në katrorë prej rrugësh në formë shkallësh të skalitura drejtpërdrejt në shkëmb dhe i vetmi monument i dukshëm është një teatër i vogël i ndërtuar gjatë shekullit I pas J.K.10. Gërmimet e kryera bashkërisht nga arkeologë shqiptarë e sovjetikë, në vitet 1958-1960, kanë bërë të mundur nxjerrjen e shtresave arkeologjike që shkojnë deri në shekullin VI para J.K.”. Në drejtim të jugut, Oriku kontrollon rrugën që shpie në qafën e Llogorasë e që e lidh pra bregdetin e Jonit me gjirin e Vlorës. Straboni12 jep një të dhënë shtesë, e cila është me interes, po të jetë e saktë: ai pohon se Oriku kontrollon ankorimin, portin e Panormit, që është një radë e shkëlqyer (sot e quajtur Porto Palermo) e vendosur në detin Jon në jug të Himarës. Ajo çka e vë në dyshim besueshmërinë e thënies së Strabonit, janë vështirësitë e lidhjes tokësore ndërmjet Orikut dhe Panormit nëpërmjet qafës së Llogorasë, e cila arrin në mbi 1000 metra lartësi mbi nivelin e detit; për më tepër, Strabon i nuk e saktëson periudhën gjatë së cilës Oriku e paskësh shtrirë zonën e vet të ndikimit deri në Panorm, në dëm të kaonëve. Ka më shumë të ngjarë që Straboni ta përdorë termin Panorm për të shënuar ose vetë portin e Orikut, ose një zonë ankorimi diku në gjirin e Vlorës. Kjo zgjidhje përputhet më fort me një nga thëniet e Strabonit që, vetëm pas kësaj përmendjeje të Orikut dhe Panormit, bën fjalë për kapërcimin e maleve Akrokeraune, duke shkuar në drejtim të jugut; por nga ana tjetër, kjo zgjidhje nuk përputhet me një tekst tjetër të Strabonit (VII, 7,5), ku autori e vendos Panormin tamam në jug të kepit fundor të maleve Akrokeraune në drejtim të veriperëndimit. Peripecia që i ndodhi Cezarit në mes të dimrit të vitit 48, kur anijet e tij e prekën bregun në Palestë, në detin Jon, në jug të qafës së Llogorasë, e detyroi atë të kalonte nëpër këtë shteg përpara se të mund të shtinte në dorë Orikun. Ajo krijon një ide për vështirësinë e kalimit ndërmjet gjirit të Vlorës dhe rivierës shqiptare në detin Jon, në jug të maleve Akrokeraune. Statusi i Orikut paraqitet në mënyra të ndryshme nga autorët e lashtë: Hekateu i Miletit, sipas Stefanit të Bizantit*, e cilëson Orikun si një liman të thjeshtë (Zzmen); Herodoti' përdor të njëjtin term, ndërsa, më vonë, tek Apolodori, ai paraqitet si një polis.

Kolonizimet korintase

Ngulimi i parë kolonial korintas, në këtë rajon, është ai në KORKYRË nga bakiadi Kersikrat15, ndërkohë që Arkiasi e vijonte lundrimin e tij deri në Sirakuzë (733). Kolonët e rinj ndeshen me eretrianët dhe me liburnët, të cilët dëbohen ose nënshtrohen. Qyteti ndërtohet në gadishullin që shtrihet në jug të qytetit të sotëm (Paleopolis): tamam aty u ngrit tempulli i Artemidës në fillim të shekullit VI, ballina perëndimore e të cilit, që është e zbukuruar me Gorgonën e frikshme, ruhet në muzeun arkeologjik të Korfuzit. Nga një tempull tjetër dorik, i fundit të shekullit, është nxjerrë pjesa e majtë e një balline tjetër, me Dionizin në gosti, të shoqëruar nga një djalosh i ri. Vendndodhja e ishullit është tepër e vyer për korintasit, të cilët duan të mbajnë marrëdhënie të ngushta me Sirakuzën; ajo përbën një vendqëndrim të përkryer për anijet që vijnë nga Korinti nëpërmjet gjirit me të njëjtin emër e drejtohen për në Magna Grecia e në Siqeli. Dhe prapëseprapë, sipas Herodotit (III, 49), “qëkurse u kolonizua ishulli, korkyrasit dhe korintasit ishin në grindje me njëri-tjetrin, megjithëse qenë të një gjaku”. Tukididi (I, 13> 4) e përforcon vërtetësinë e kësaj armiqësie, duke rikujtuar betejën më të hershme detare që njihet, e cila i vuri korintasit përballë korkyrasve dyqind e gjashtëdhjetë vjet para përfundimit të luftës së Peloponezit, pra në vitin 664, dy breza pas themelimit të ngulimit. I njëjti autor ngul këmbë në këtë pikë (tek I, 38, 1), kur citon prej oratorit korintas këtë akuzë kundër korkyrasve: “Edhe pse kolonë të ardhur nga anët tona, ata janë sjellë kurdoherë si kundërshtues”.

Herodoti (III, 48-49) tregon se si Periandri, biri i Kypselit, dërgoi në Sardë, tek Alyati, 300 të rinj korkyras, bij qytetarësh të shquar, për t’i tredhur; banorët e Samosit, të vënë në dijeni për fatin që i priste djelmoshat, i nxisin ata për t’iu kushtuar si lutës një faltoreje të Artemidës. Gjatë natës, kore vashash të virgjëra e djemsh të rinj lënë aty ëmbëlsira me susam e me mjaltë, në mënyrë që fëmijtë e korkyrasve t’i grabisin për t’u ushqyer. J. Ducat-i16 (J. Ducat) e ka shpjeguar bukur këtë rrëfim si një shembull rituali

vjedhjeje në altar që mund të përqaset me fshikullimin e spartanëve të rinj pranë altarit të Artemidës Ortia. Edhe pse ky tregim ka të bëjë vetëm me banorët e Samosit dhe me ritet e tyre të mësimit fillestar, nëpërmjet përdorimit të kamzhikut të Korkyrës tashme të njohur në faltoren e Zeusit Naios në Dodonë, ai tregon të paktën se, në kohën kur shkruan Herodoti, vazhdon ende tradita e një armiqësie mes korintasve dhe korkyrasve. Aq sa, në çastin kur historiani rrëfen luftën kundër Polikratit të Samosit, diku rreth vitit 525, ai e lidh me kohën e Periandrit, rreth vitit 600, këtë dhunë të shkaktuar nga vrasja e Likofronit, birit të Periandrit, nga korkyrasit. Edhe Plutarku17 e përdor këtë rrëfim, por duke e kritikuar rëndë Herodotin dhe duke i zëvendësuar banorët e Samosit me njerëz nga Knida, si shpëtimtarë të djelmoshave korkyras.

Në të vërtetë, armiqësia mes Korkyrës dhe Korintit nuk ka qenë e vazhdueshme, pas betejës detare të vitit 664, siç e tregon bashkëpunimi i tyre në themelimin e ngulimeve të Epidamn-Dyrrahut rreth vitit 627 dhe të Apolonisë së Ilirisë rreth vitit 600. Edhe një shekull më vonë, më 491, sirakuzanët e mundur nga Hipokrateu, tirani i Xhelës, përfituan nga ndërmjetësimi i përbashkët i korintasve dhe i korkyrasve, të cilët i lanë Hipokrateut vetëm Kamarinën18. Është e vërtetë se në momentin e pushtimit të Greqisë nga Kserksi, më 480, korkyrasit nuk treguan kurrëfarë zelli për t’ia vënë në dispozicion anijet e tyre koalicionit të grekëve19: ata i pajisën nja 60 trerremëshe, por u kërkuan ta hidhnin spirancën në ujërat e Pilosit e të Tenarit, në pritje për të parë se çfarë drejtimi do të merrte fati i luftës. Si shumë grekë të tjerë, ata besonin në fitoren persiane, për arsye të epërsisë së thellë në numër të efektivave të Mbretit të Madh. Një qëndrim ky i matur, të cilin e përqafuan shumica e shteteve greke, por që ka rëndësi, pasi Korkyra po bëhej tashmë e njohur si fuqia e dytë detare greke pas athinasve. Pas luftrave medike, korkyrasit dalin rrallë e tek në ngjarjet e mëdha të historisë së Greqisë: Tukididi (I, 136, 1) rrëfen se Themistokliu gëzonte në Korkyrë privilegjin e evergjetit (bamirësit), por se kjo nuk e pengoi ama qytetin që t’ia refuzojë atij mikpritjen, kur ngadhënjimtari i Salaminës u dënua me dëbim dhe u përndoq nga lakedemonasit dhe nga athinasit; korkyrasit e përcollën në kontinent dhe Themistokliu gjeti strehë tek mbreti i molosëve, Admeti, para se të shkonte në Maqedoni e pastaj në Efes.

Armiqësia ndërmjet Korkyrës dhe Korintit u ringjall prapë lidhur me Epidamnin, në prag të luftës së Peloponezit20. Nëse i përmbahemi, drejtpërdrejt, situatës në Korkyrë, duket sheshit se kriza shoqërore ishte e rëndë në qytet. Mes demokratësh e aristokratësh kishte një kundërvënie të dhunshme, e cila u ashpërsua gjatë luftës që i vuri ballë për ballë korkyrasit dhe korintasit që në vitin 435. Ndërhyrja e athinasve në favor të Korkyrës i dha konfliktit një përmasë vërtet ndërkombëtare, duke paralajmëruar krizën e përgjithësuar që do të kundërvinte së shpejti “lakedemonasit me aleatët e tyre” në njërën anë dhe “athinasit me aleatët e tyre” në anën tjetër, në atë çka është quajtur lufta e Peloponezit21. Lufta civile plasi në Korkyrë sidomos në vitin 427: aristokratët e zënë robër gjatë betejës së Sybotës u liruan nga korintasit dhe, kur u kthyen në ishull, vranë krerët e partisë demokratike. Në gusht të vitit 427, një masakër aristokratësh shkaktoi arratisjen e 500 syresh, të cilët, sipas Tukididit (III, 85, 2), i pushtuan fortifikimet korkyrase në kontinent, domethënë pere-në korkyrase, prej nga ia prenë ishullit çdo lloj furnizimi. Ata u hodhën pastaj në ishull e u vendosën në malin Istone, ku bënë dy vjet qëndresë. Kur iu dorëzuan athinasve, u masakruan që të gjithë nga partia popullore korkyrase22 me skena mizorish të llahtarshme (gusht 425). Diodori i Siqelisë23 tregon për një luftë tjetër civile në Korkyrë, e cila i dha dorën e fundit shkatërrimit të ishullit më 410. Bashkëkohësit shtangen qartazi nga dhuna e këtyre masakrave të përsëritura. Diodori e vlerëson në 1500 numrin e viktimave gjatë krizës së viteve 427-425. Më 410 oligarkët përkrahës të lakedemonëve u ndeshën sërish me partinë popullore që ishte më e afërt me kampin athinas. Garnizoni i lënë nga Kononi, i përbërë nga mesenas të vendosur në Naupaktë, kaloi në anën e partisë së demokratëve dhe dëboi shumë oligarkë, të cilët u vendosën në pere-në fqinjë. Kur këta të fundit zbarkuan në ishull, ndodhën masakra të reja, deri në çastin kur ata që mbetën gjallë nga të dyja palët ranë në ujdi për t’i ndalur luftrat civile e për të qenë asnjanës në lëmin e jashtëm. Korkyra ishte shkatërruar rëndë dhe nuk e gjeti më kurrë rrezatimin e vet ekonomik as në Greqinë verilindore, as në shkëmbimet përmes detit Adriatik. Pere-ja i shkau brenda pak kohësh nga duart qytetit korkyras dhe hyri në zotërimin e ethne-ve epirote (kaonë në veri, tesprotë në Kestrine), deri sa zotërimi molos u shtri në drejtim të bregdetit (pa dyshim, që nga viti 372). Më 375, strategu athinas Timotheu erdhi në Korkyrë, e nënshtroi ishullin pa ndonjë përmbysje shoqërore apo institucionale24 dhe e futi në një aleancë të re athinase, të quajtur konfederata e dytë detare e Athinës. Orvatja lakedemonase për ta nxjerrë Korkyrën nga aleanca athinase dështoi, megjithë ndihmën e Dionisit të Sirakuzës, përpara vendosmërisë së Ifikratit (372).

Gjatë çerekut të fundit të shekullit VII, dy qytete të rëndësishme u themeluan nga korkyrasit, me ndihmën e metropolit të tyre, Korintit: EPIDAMN-DYRRAHU rreth vitit 627 dhe APOLONIA e Ilirisë diku rreth vitit 600. I pari ia detyron qenien e vet një kontingjenti kolonësh të ardhur kryesisht nga Korkyra, por oikisti ishte një bakiad nga Korinti, Faliosi, biri i Eratokleidit. Qyteti u ndërtua mbi faqet e një kodrine që ngrihet mbi një port të mirë dhe ndahej me sterenë nga një lagunë. Toka e tij bujqësore nuk mund të ketë qenë puqur me qytetin, por duhet kërkuar përtej lagunës, sot të tharë, në drejtim të juglindjes, diku në rrethinat e Arapajt, si edhe më tej drejt jugut deri në fushën e Kavajës, e cila veçohej nga qyteti prej kodrave të Petras që varen thikë mbi det e që shërbenin ende si kufij të territorit të qytetit në kohën e luftës civile që kundërvuri Cezarin me Pompeun26. Një pikëpyetje më vete është edhe emri i dyfishtë i ngulimit: nëse emri Epidamn është më i përdorshmi tek autorët grekë, prodhimi i monedhave të qytetit përdor vetëm shkurtimet e emrit Dyrrah, emër që del fitues në periudhën romake, por është e pamundur që të kundërvihen dy vendndodhje të ndryshme, njëra për një vend të quajtur Epidamn e një tjetër për atë të quajtur Dyrrah, megjithëse edhe ky shteg vazhdon të eksplorohet në mënyrë sistematike.

Ndryshe është situata në Apoloni. Qyteti u themelua nga korkyras dhe një kontingjent prej 200 korintasish30 të udhëhequr nga oikisti Gylaks (nga vinte emri Gylakeia që mbante në zanafillë e që mbijetonte ende në toponimi në shekullin II pas J.K.31)- Qyteti është ndërtuar përmbi kodrat e fundit që janë në vazhdim të zonës së Mallakastrës dhe që ngrihen mbi një fushë të pamatë e të ulët, e cila është drenazhuar gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX dhe ka një gjerësi prej nja dhjetë kilometrash; nga ana e detit ajo kufizohet nga një rrip bregdetar ranor. Qyteti kishte fatin të ishte në pozitën e një porti lumor, në kohën kur lumi Aoos (Vjosa) derdhej në det nja 15 kilometra më në veri sesa sot, duke kaluar në afërsi të portës jugore të qytetit. Pseudo-Skylaksi (§ 26) shënon se Apolonia ishte 50 stade nga deti dhe se lumi që ai e quan Aeas (Aoos) rridhte pranë qytetit. Straboni32 saktëson se qyteti ndodhej “10 stade larg nga lumi e 60 larg nga deti” (pra, përafërsisht, dy dhe dymbëdhjetë kilometra), gjë që lë vend për të menduar se, qysh në kohët e lashta, ndërmjet qytetit dhe detit kishte një zonë kënetash e lagunash, ku lumi rridhte duke bërë dredha. Këto të dhëna përforcohen nga Plutarku, i cili tregon përpjekjen e guximshme të Cezarit për të ikur nga Apolonia e për të mbërritur në bregun italian, në mes të dimrit 49-48, gjatë luftës së tij kundër Pompeut. Ai ndodhet në Apoloni dhe deti Adriatik mbahet nga skuadriljet armike; ai hipën, pa rënë, në një varkë me dymbëdhjetë rrema: “Barkën po e shpinte në det lumi Aous. Por flladi i mëngjesit që, zakonisht në atë orë, sillte qetësi dhe e lehtësonte daljen nga lumi duke i shtyrë dallgët e detit tutje në largësi, u thye nga një erë e furishme që fryu nga deti i hapur gjatë natës. Kur hasi në këtë trazim të detit e në qëndresën e tallazeve, lumi u tërbua. Duke u ngritur me furi, uji i tij përplasej pas shtjellave të fuqishme që e shtynin prapa me uturimë. Në pamundësi për ta bërë zap, timonieri u dha detarëve urdhërin që të merrnin drejtimin e kundërt e të ktheheshin nga kishin ardhur. Cezari e dëgjoi. Atëherë ai u shfaq hapur dhe, duke e marrë për dore timonierin që u lemeris kur e pa, i tha sakaq: «Hajde, more trim, bëj guxim e mos u tut fare: po bart Cezarin bashkë me fatin që lundron me të!». Detarët e harruan stuhinë dhe, përmbys mbi lopata, iu përveshën me mish e me shpirt që ta mposhtnin lumin. Por nuk mundën dot: shkulme të mëdha deti binin mbi lundër dhe ajo rrezikoi të mbytej në grykëderdhjen e lumit. Cezari u detyrua, me pahir, ta lejojë timonierin që të kthente drejtim”. Era detare e pengon përfundimisht daljen e varkës dhe kështu ajo nuk mund të mbërrijë në det të hapur.

Pyetja që i shkon vetvetiu njeriut nëpër mend është përseja e këtyre dy ngulimeve të vendosura në ortakëri nga Korkyra dhe Korinti, pavarësisht nga grindjet mes tyre që zënë fill të paktën që nga viti 664. Mund të përjashtohet, që në krye të herës, çfarëdo vullneti i të dy qyteteve aleate për të mbajtur nën kontroll rrugët detare në kanalin e Otrantos: pozita e të dy porteve është tepër veriore. Për të mbërritur në Sirakuzë, flota korintase ndiqte itinerare që ishin shumë më në jug, nga dalja e gjirit të Korintit në detin Jon ose, në rast nevoje, duke bërë ndonjë ndalesë në Korkyrë. Interesi për të mbikëqyrur udhët detare që shkojnë në drejtim të Adriatikut verior, ishte me siguri më i rëndësishëm. Dihet se erërat mbizotëruese, ashtu si edhe rrymat detare dhe mundësitë për të gjetur një liman bregdetar, i kanë shtyrë gjithmonë detarët që të ndjekin udhë lundrimi që shkojnë përgjatë bregut lindor, përpara se të mbërrijnë, nëpërmjet ishujve dalmatë e Zadarit, në pikat tregtare të Adrias e të Spinës në ultësirën e lumit Po34. Në këto kushte, Apolonia dhe Epidamn-Dyrrahu mund të shërbenin si vendndalesa në këtë rrugë lundrimi bregdetar, para se të shkohej në grykën e Kotorrit, në Raguzë (Dubrovnik), Kerkyra Melaina, Salonë, Isa e Far. Por interesi më i madh i këtyre dy ngulimeve të reja koloniale korkyro-korintase ka shumë të ngjarë të ketë qenë sigurimi i sundimit mbi rrugët që e lidhnin bregun adriatik me brendësinë e vendit, oërgjatë luginës së lumit Genusus (Shkumbin), madje, por në një masë shumë më dytësore, përgjatë luginave të tjera si asaj të Erzenit (e cila përshkon pellgun e sotëm të Tiranës) përsa i përket Epidamnit, asaj të Semanit (Apsosit të lashtë) apo të Aoosit (Vjosës) përsa i përket Apolonisë. Rruga e Shkumbinit ishte po ajo që do të bëhej, gjatë vendosjes së romakëve në shekullin II para J.K., via Egnatia, por ajo rrihej qysh në kohë shumë më të hershme dhe përdorej rëndom në periudhën e pranisë greke. Korinti kërkoi ta siguronte për vete kontrollin mbi këtë rrugë transballkanike, siç e dëshmon, në skajin lindor, themelimi pothuajse i njëkohshëm i ngulimit të Potidesë në vitin 600, në Halkidiki, në istmin që lidh gadishullin e Palenës mekontinentin. Dihet se rajoni i kufijve shqiptaro-maqedonas, në rrethinat e liqenit të Ohrit, njihej në kohën e lashtë për pasurinë e minierave të tij të argjendit; zhvillimi i familjeve të pasura princore, të karakterizuara nga marrëdhëniet me botën egjease, tregohet mjaft mirë nga maskat e arta të Trebenishtës (shekulli VI para J.K.), të zbuluara në prag të Luftës së Parë Botërore e të ndara mes muzeve të Beogradit dhe të Sofies, pa lënë gjë për ata të Shkupit e të Ohrit. Vetë emri Damastion35lidhej, në shekullin IV, me një prerje monedhash argjendi mjaft cilësore, megjithëse përcaktimi i saktë i vendit ku ndodhej ky qytet nuk është siguruar ende plotësisht36. Ama Korinti ka prodhuar mjaft herët monedha të bukura prej argjendi, megjithëse në territorin e vet nuk kishte se ku ta nxirrte mineralin e domosdoshëm për prerjen e këtyre monedhave. Do të kishte qenë një gjë e mirë që të njihej më me përpikmëri vendndodhja e saktë e minierave të lashta, marrëdhëniet e tyre me dinastinë e Trebenishtës dhe me boshtin rrugor që ndjek luginën e Shkumbinit, ose me atë që, në drejtim të lindjes, vete drejt Heraklesë së Lynkestidës (pranë Manastirit) dhe gjiritTermaik, pranë Potidesë, në një periudhë kur Selaniku nuk është themeluar ende (kjo ndodhi vetëm më 316) nga Kasandri. Në rast se vërtetohet vendndodhja e menduar (krahina e Rrafshit të Dukagjinit dhe e Kosovës), vihet re se minierat ndodhen në veri të kësaj vije rrugore, por jo në ndonjë largësi të tillë që sunduesit e Trebenishtës të mos të mund ta kishin nën zotërim. Nuk duhet harruar, në fund të fundit, se i njëjti shkrim i Strabonit rrëfen se lynkestët kishin për mbret një anëtar të familjes së Bakiadëve të Korintit, gjë që mund të lërë të nënkuptohet se minierat janë shfrytëzuar në dobi të këtij metropoli grek, që përpara prerjes së monedhave nga qyteti i Damastionit.

Gjatë shekullit VI, lulëzimi i të dy ngulimeve duket i shkëlqyer, por zanafilla ngjan të ketë qenë e ndryshme. Epidamn-Dyrrahu përfiton nga veprimtaritë e veta tregtare, ndërsa Apolonia ngjan të ketë qenë qytet me toka pjellore dhe që drejtohej nga një aristokraci pronarësh të mëdhenj tokash, pasardhës të kolonëve të parë, të cilët kanë në dorë ushtrimin e pushtetit. Suksesi i të dy qyteteve është i dallueshëm gjatë gjithë shekullit: Herodoti37 tregon për përgatitjet e martesës së Agaristës, bijës së Klistenit, tiranit të Sykionës, më 572. Qenia e Amfimnestit, birit të Epistrofit të Epidamnit, mes trembëdhjetë mëtuesve grekë që janë pranuar në garë, dëshmon se, as dy breza pas themelimit të ngulimit, ky qytetar i Epidamnit është përzgjedhur mes grekëve më të mirë, gjë që e nderon qytetin e tij, edhe pse më në fund i zgjedhuri fatlum nuk është ai vetë. Pausania38 bën fjalë për fitoren e Kleostenit, birit të Pontit, nga Epidamni, në vrapimin me qerre me katër kuaj (kuadriga) në garat e Olimpisë në vitin 516. Përmendorja e përshkruar nga Pausania është dhurata e parë e një përmase të tillë në Olimpi, me paraqitjen e qerres, të katër kuajve, të drejtuesit e të të zotit. Ajo nxjerr në pah pasurinë e disa familjeve të Epidamnit, të cilat jo vetëm që mund të zotërojnë qendra për të rritur kuaj gare, por që janë edhe aq të kamur sa të ngrenë një përmendore të tillë në faltoren e Olimpisë, vetëm pak më shumë se një shekull pas mbërritjes së kolonëve të parë korkyras e korintas. Pak a shumë në të njëjtën kohë, qytetarët e Epidamnit ngritën në Olimpi, në taracën përmbi Metroon, një godinë thesari të stilit dorik, e cila vërteton se qyteti ishte nga më të pasurit e botës greke. Tukididi39 u habit nga fuqia dhe nga rëndësia demografike e qytetit, të cilin ai e cilëson si qytet “me fuqi të madhe e shumë të populluar”.

Qyteti i apoloniatëve përmendet më pak gjatë shekullit VI. Po n