Perandoria Osmane
Qyteti antik
~Foustel De Coulanges
Origjina e Mendimit
~Jean Pierre Vernant
Struktura e simbolizmit ilir
~Aleksandër Stipçevic
Roma Mbretërore
~Shaban Dervishi
Republika e hershme
~Shaban Dervishi
Zgjerimet e para të Romës (753 – 350 para Jezu Krishtit)
~Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Arkeologjisë
V
XV
XX
Shqipëria Arkeologjike
~Muzafer Korkuti
Arkitektura Sepulkrale
~Apollon Baçe
Ajkuna kján Omerin
~Curraj – Epér (Mirash Gjoni)
Orët e Mujit
~Visaret e Kombit

Institucionet

ahi: Ahijje-Fitjan ishte një forcë vullnetare policore religjoze-ushtarake në Anadoll, në shekullin e 13-të dhe të 14-të, që ishte e përbërë nga tregtarë dhe artizanë. Ata nuk paguheshin nga Devleti Osman dhe ishin të përjashtuar nga taksat.

akënxhë (akinxhi): Ishin forca vullnetare kufitare nën komandën e Akënxhë Begi (Begi/Beu). Këto komando sulmuese ishin muxhahidinë të fuqishëm, të stërvitur mirë, jashtëzakonisht të guximshëm. Ata përdoreshin për të demoralizuar armikun.

alp, alperen: Një luftëtar muxhahid i përgatitur shpirtërisht dhe fizikisht

beglerbegi (Bejlerbej): Bej i Bejlerëve. Devleti Osman kishte kryesisht dy bejlerbejë, gjatë periudhës klasike: njërin për Rumelinë (në Evropën Osmane), dhe tjetrin për Anadollin. Secili prej tyre qëndronte në krahun e djathtë të ushtrisë, kur xhihadi zhvillohej në rajonin që ai mbulonte.

bejtulmal (beytulmal) (në arab.: bejtu'I mal): Thesari Publik i Devletit Musliman.

berat: Dekreti i autorizimit

bork, boryk (bërk, boriik): Kapelja e turqëve. Forma e saj ndryshonte sipas klimës dhe kohës. Gokturqit (Gokturk) mbanin bërk (ose bdryk) të punuar nga lëkura dhe leshi i qengjit me lesh mbi të. Ndërsa, turqit që jetonin në pjesën veriore të Kaspikut dhe Detit të Zi. mbanin kapelen bork të punuar nga lëkura e qepur e qengjit, që quhej edhe krilpak. Turqit e Anadollit mbanin kapele (Mrk) prej shajaku.

Trupat jeniçere, që u krijuan nga Orhan Gaziu, mbanin kapelen bdrk me ngjyrë të bardhë.

dervish (në pers.: darvish): Ndjekës i një urdhri sufit.

devshirme: Fëmijë jomuslimanë që konvertoheshin në fenë islame, dhe më pas rekrutoheshin në shërbimin ushtarak që njihej me emrin jeniçeri (jeniçer). Ata, që ishin shkolluar në Enderun (Shkollën e Pallatit) bëheshin pashallarë, vezirë dhe sadrazamë.

dizdar: Komandanti i një kështjelle.

zimmi/dhimmi (në arab.: dhimmi): Jomusliman, që jetonte në mbrojtjen e Devletit Musliman.

ezan (në arab.: adhan): Mënyra islame e thirrjes për namaz. ferman: Dekreti i Sulltanit.

feta (në arab.: fata): I ri, i fuqishëm, i aftë dhe i virtytshëm.

fetva (në arab.: fatua): Mendim ligjor që jepej nga Shejhulislami, ose nga Muftiu.

gaza (në arab. ghaza): Sipas përdorimit osman, ka kuptimin e xhihadit. Xhihad dhe muxhahede janë mënyra paskajore e foljes xhahade, në gjuhën arabe, që do të thotë të luftosh. Xhihad do të thotë të luftosh kimdër jobesimtarëve dhe muxhahede do të thotë të luftosh me vetveten për të arritur nivele më të larta.

gazi (në arab.: ghazi): Muxhahid, luftëtar për çështjen e Islamit.

gusl (në arab.: ghusl): Abdesi i madh (larja e tërë trupit).

haxhet namaz: Dy rekate të namazit, për fiu lutur Krijuesit për ndonjë nevojë (salat el-haxheh).

hafëz (në arab.: hafiz): (shumësi: Huffaz) Një person që e di përmendësh gjithë Kur'anin Fisnik.

hamam (në arab.: hammam): Banjë publike.

hamamxhë esnafë: Njerëzit, që siguronin ujë të ngrohtë dhe vende të përshtatshme për ushtrinë osmane, për të bërë banjë gjatë xhihadit.

haraç (në arab.: haraxh): Taksë për tokën, që paguhej nga jomuslimanët, që jetonin në territorin e Devletit Osman.

haxh: Peligrinazhi në Ka'be, në Meke el-Mukerreme.

ixhazet (në arab.: ixhazeh): Leje për të kryer një veprim.

ikta (në arab.: ikta'): Ndarja e një pjese toke për fua dhënë individëve. Kjo praktikë u fillua nga Pejgamberi i Fundit, dhe më pas u pranua nga osmanët nëh emërtimin tëmar (timar). Tëmaret pak më të mëdha quheshin ze'amet dhe ato që ishin më të mëdhatë quheshin hass.

imaret (në arab.: 'imareh): Një ndërtesë që shërbente për të ushqyer njerëzit e varfër; ajo ndonjëherë shërbente edhe si strehë. Të ardhurat e saj vinin nga vakëfi, që ishte caktuar për mirëmbajtjen e saj. Tradita e imaretit vazhdoi në Turqi edhe pas rrënimit apo rënies së Develtit Osman. Pothuajse në çdo fshat gjendej një dhomë e veçantë e quajtur kdj odasë (kdy odast) për vizitorët që mund të qëndronin atje për tre netë dhe mund të ushqeheshin falas. Kjo periudhë (3 ditore) është e përcaktuar në mënyrë të veçantë në një nga hadithet sherif (thëniet e Pejgamebrit të Fundit).

jeniçeri: Ushtar i ri. Devleti Osman stërviste robërit e tij të konvertuar për t'i përgatitur ata si luftëtarë. Ata u quajtën jeniçeri, një tërm ky që më pas nga gjuha angleze u kthye në "janissaries".

kadë (në arab.: kadi): Gjykatës musliman që duhej të jepte vendime në përputhje me Sheriatin (Ligjin e Shenjtë të Islamit).

kazasker (në arab.: kadi asker): Gjykatës ushtarak. Devleti Osman, duke qenë se e kishte bazuar themelin e tij në idealin e xhihadit, e krijoi në një kohë mjaft të hershme postin e kazaskerit (gjykatësit ushtarak). Me kalimin e kohës, ky post u nda në dy poste kryesore: Kazaskeri i Rumelisë dhe Kazaskeri i Anadollit.

kaptan-ë derja: Kryekomandanti i forcave detare osmane.

mehter: Banda ushtarake osmane, që ka qënë një traditë selçuke, nga ku dhe u mor, dhe që luante zakonisht muzikë çdo pasdite. Kjo bandë përdorej në mënyrë të dobishme gjatë xhihadit. Ajo u kthye në një model të bandave të ardhshme evropiane.

menshur (në arab. manshur): Dekret i lëshuar nga sulltani, me të dlin u jepet rangu vezirit, bejlerbeut, etj., ose për emërimin e dikujt për kryekomandant të ushtrisë. Është sinonim i fermanit.

muxhahid/myxhahid (në arab.: muxhahid): Luftëtar në xhihad.

muderris/myderris (në arab.: mudarris): Një profesor apo mësues i medresesë.

mukashefe/mykashefe (në arab.: mukashafeh): Përqasja shpirtërore e një veliu për të arritur njohurinë për të panjohurën.

muselem/mysel-lem (në arab.: musel-lem): Një ushtar, që përjashtohej nga taksat. Fillimisht, pjesëtar i trupës së këmbësorisë së krijuar nga Orhan Gaziu.

muteveli/mytevel-li (në arab.: mutevel-li): Administratori i një vakëfi.

nedim (në arab.: nadim): Një njeri dijetar dhe i këndshëm me të dlin sulltanët kishin kënaqësi të bashkëbisedonin.

oshyr/oshr (në arab.: ushr): E dhjeta (1/10). Një musliman paguan oshyr për grurin e prodhuar që mund të ulet në të njëzetën, nëse përfshihen shpenzimet njerëzore dhe të tjera.

raijjet (në arab.: ra'ijjeh) (shumësi: ra'aja): Ata për të cilët Devleti Osman kujdesej. Popullsia e qeverisur në administratën islame nuk janë subjekte, por ishin dhe u quajtën ra'aja. Kjo fjalë nënkupton përgjegjësinë e Devletit ndaj popullsisë së qeverisur.

sadrazam (në arab.: sadr a'zam): Kryeveziri.

salat (në pers.: namaz): Mënyra muslimane e adhurimit pesë herë në ditë. Pejgamberi i Fimdit u mësua se si të falej nga Xhibrili (Gabriel).

sipahi (spahi): Kalorës. Njësitë sipahi u krijuan gjatë viteve të sundimit të Sulltan Muradit (1362-1389). Përveç njësive sipahi në kryeqytet, ekzistonin edhe njësi të tjera kalorë-siake të provincave, që po ashtu quheshin sipahi.

sufi: Njeri i devotshëm dhe besimtar: që i përket njërit prej urdhrave shpirtërore të quajtura tarikat.

syrre (mahmal) (në arab.: surreh): Dhurata dhe para që u dërgoheshin njerëzve të dy Qyteteve të Shenjta të Islamit, Mekës dhe Medinës. Sulltani i parë osman që dërgoi syrre, ishte Çelebi Mehemmedi (1413-1421). Që nga viti 1517 dhe deri në fillimin e Luftës së Parë Botërore, osmanët rregu-llisht dërgonin syrre vjetore në Hixhaz. Dhe Syrre Emini (Kreu i grupit të syrres) kryente haxhin në emër të sulltanit.

sunnet/synnet (në arab.: sunnat): Tradita e Pejgamberit të Fundit.

shehzade (në pers.: shahzadeh): Djali i sulltanit.

shejh/sheh (në arab.: shejkh): Mjeshtër shpirtëror i urdhrit të sufive. Pjesa më e madhe e sulltanëve dhe e vezirëve osmanë kishin një respekt të konsiderueshëm ndaj shejhëve.

shejhulislam/shejhylislam (në arab.: shejhut Islam): Auto-riteti më i lartë gjyqësor dhe arsimor i Devletit Osman. Ai ishte në një nivel të barabartë në hierarki me Sadrazamin dhe Devleti Osman duhej të merrte miratimin e tij për çështje të rëndësishme.

tablhane (në pers.: tablkhaneh): (shiko mehter) Banda ushtarake muslimane.

tarikat (në arab.: tarikat): Një urdhër sufit.

tekke/teqe: Shtëpia e një shejhu dhe vendi ku mblidheshin anëtarët e urdhrit sufiz ku praktikohet trajnimi shpirtëror dhe u jepet ithtarëve.

tekfur: Guvematori romak i një qyteti apo një qyteze. tëmar/timar: Sistemi Osman i iktasë.

tug (tug): Maja e shtizës së flamurit me tre bishta kali që shënonte pozitën e lartë të pronarit të saj.

ulufe (në arab.: 'ulufeh): Paga që u jepej jeniçerëve çdo tre muaj.

vakëf (në arab.: uakf): Ndihma që ndanin të pasurit për qëllime fetare dhe shoqërore.

veli shum.: evlija (në arab.: ualiz shum.: eulija'): Një njeri shumë i dashur, i devotshëm, i pastër dhe i dlirë, që arrin në një nivel shumë të lartë shpirtëror.

vezir (në arab.: uazir): Sipas konceptit islam, një person i cili merr përsipër përgjegjësinë dhe përgjegjshmërinë për çështjet e Devletit, duke pasur më shumë fuqi dhe autoritet se një ministër i kabinetit qeveritar, në ditët e sotme.

xhihad: Lufta e shenjtë e Islamit.

xhizje (në arab.: xhizjeh): Rrënja e kësaj fjale vjen nga arabishtja xheza, që do të thotë të kompensosh. Pra, xhizje ishte një taksë lokale që paguhej nga jomuslimanët, që jetonin në mbrojtjen e Devletit Musliman. Kjo taksë ndry-shonte për nga sasia, dhe: të varfërit, gratë, fëmijët, skllevërit, murgjit dhe eremitët ishin të përjashtuar nga kjo taksë. Kjo ishte një urdhëresë e Krijuesit në Kur'anin Kerim [Sure et-Tevbe, 29] dhe u zbatua fillimisht nga Pejgamberi i Fundit, kur ai u nis për në xhihadin në Tebuk, në vitin 9/630; Peshkopi i Akabes (Ajles), Juhanna, shkoi tek ai me një kryq floriri, që varej në kraharorin e tij dhe pagoi taksën xhizje. Për pasojë, ai përfitoi mbrojtjen e Devletit Musliman.

zekat (në arab.: zakah): E dhënë fetare, që duhej të paguhej nga muslimanët e pasur. Zekati është urdhëresë e dhënë nga Krijuesi, në vende të ndryshme në Kur'anin Fisnik. Kur një musliman paguan zekatin e tij, prona e tij pastrohet dhe rritet.

Arkitektura Osmane në Shqipëri 1385-1912

 

Për Perandorinë Osmane, tokat që sot përbëjnë Republikën e Shqipërisë, ishin një provincë e rëndësisë së dytë. Megjithatë, tokat shqiptare përbënin një zonë kufitare me vlerë të madhe strategjike, zonë e cila duhej të mbahej nën një kontroll të fortë, sepse shërbente si trampolinë e fuqishme, jo vetëm për planet ekspansioniste të osmanëve, por edhe për fuqitë e kristianizmit latin. Një fakt i tillë shpjegon historinë e turbullt të vendit në periudhën mesjetare dhe na ndihmon të kuptojmë përpjekjen këmbëngulëse të osmanëve në shekullin XV, për ta nënshtruar atë. Rëndësia relativisht e kufizuar e tokave shqiptare për Perandorinë Osmane pasqyrohet shumë qartë në arkitekturën islame të paraqitur nga mjeshtrat e rinj. Krahasuar me madhështinë e arkitekturës osmane në qytete të tilla si Sofje, Shkup, Serres, Edeme apo Selanik, veprat arkitekturore në Shqipëri janë shumë të thjeshta. Por, nëse i shohim ato si shprehje e një mjedisi material relativisht modest në periferi të shtetit islam, këto vepra shfaqin natyrën e tyre të veçantë,natyrë që nuk është pa interes për t’u trajtuar. Sot, këto vepra janë e vetmja kujtesë e një periudhe të së kaluarës shqiptare, e cila është keqkuptuar për një kohë të gjatë. Ato flasin për një zhvillim të mrekullueshëm kulturor që filloi si një art i importuar, por që, me kalimin e kohës, u paraqit si diçka karakteristike shqiptare.

Struktura gjeografike e vendit, prej së cilës thuajse treçereku është reliev i thyer, male me pyje dhe malësi alpine, ndërsa çereku tjetër është reliev i shtrirë dhe këneta (veçanërisht përgjatë bregdetit), nuk e ka lejuar shfaqjen dhe krijimin e një ekonomie të pasur, të bazuar tek bujqësia. Gjithashtu, kjo pozitë gjeografike ka penguar zhvillimin e  qyteteve të mëdha, për shkak të mungesës së zonave të përshtatshme. Një disavantazh tjetër ka qenë edhe mungesa e plotë e minierave. Pavarësisht nga këto kushte të pafavorshme, Shqipëria ka marrë pjesë në të gjitha zhvillimet dhe etapat e kohës.  Monumentet e ruajtura të arkitekturës bizantine dhe latino-dalmaciane janë dëshmi e kësaj kulture të lulëzuar në Shqipërinë e Mesjetës, ashtu sikurse edhe gërmadhat e mureve madhështore të qytetit apo gurët e latuar të varreve, që nga koha e hershme e ilirëve.

Shqiptarët nuk arritën të formojnë asnjëherë një shtet, që të përfshinte pjesën më të madhe të njerëzve që flisnin shqip. Këtë nuk e bënë as në kohën e ilirëve, as në kohën e mesjetës dhe as në kohën tonë të nacionalizmit agresiv, kur thuajse gjysma e vendit jeton jashtë kufijve të përcaktuar pas Luftës I Botërore. Historia e Shqipërisë, është histori e pushtimit nga sundimtarë të huaj dhe histori e luftës së feudalëve të vegjël shqiptarë, kundër këtyre të huajve apo kundër njëri-tjetrit. Periudha osmane e historisë shqiptare, konsiderohet si periudha më e gjatë e të gjitha sundimeve të huaja. Ajo zgjati nga viti 1385 deri në 1912. Në fakt, nuk ekziston ndonjë arsye e veçantë për të pyetur nëse një periudhë e tillë kaq e gjatë mund të etiketohet akoma si “e huaj”, edhe pse historiografia nacionaliste moderne nuk ka ndonjë problem ta konsiderojë si të tillë. Gjithsesi, përveç asaj romake, periudha osmane, që pati ndikimin më të madh nga të gjitha të tjerat. Vendi që zë Shqipëria brenda strukturës së historisë osmane nuk është i pazakontë. Ndonëse pas fazës fillestare të pushtimit, rezistenca kundër pushtuesve të rinj ra shumë shpejt në të gjitha vendet e Ballkanit, në Shqipëri ankthi zgjati për një shekull apo më tepër. Rezistenca e shqiptarëve kundër pushtuesve osmanë të shekujve XV dhe XVI, ashtu sikurse edhe revoltat e tyre në shkallë të gjerë në shekullin e kaluar, u mundësua në njëfarë mase nga natyra e pakalueshme e vendit dhe prania e një popullsie të fortë në male. Banorët e maleve jetonin në struktura fisnore apo klane (në fillim të shekullit XX ata vazhdonin të kishin të njëjtin sistem organizimi), natyra e të cilave nuk lejonte ndonjë ndërhyrje nga jashte. Një faktor tjetër ishte komunikimi i lehtë me fuqitë detare të Mesdheut, që, gjatë viteve, kishin treguar një interes të madh për këtë vend. Nga këto fuqi mund të sigurohej gjithmonë mbështetja për një rezistencë më të gjatë. Faktorë të tillë u dhanë mundësi shqiptarëve që t’i rezitonin pushtimit përtej kufirit, në të cilin u dorëzuan të tjerët.

Arsyet për rezistencën ndaj fuqisë osmane nuk janë plotësisht të qarta. Megjithatë, kryesisht, ato duket se kanë ardhur ngapërpjekja e osmanëve për të ngritur një administratë të centralizuar, e cila nga natyra e saj i tejkalonte besnikëritë fisnore dhe interesat lokale të atjeshme. Këto zona nuk ishin administruar asnjëherë nga ndonjë qeveri dhe nuk ishin përfshirë as në strukturën feudale. Vetëm pas një shekulli të tërë të një rezistence të armatosur dhe një shekulli tjetër paqeje e stabiliteti relativ, shqiptarët u përgatitën për të pranuar osmanët dhe bashkë me ta edhe fenë e kulturën islame, duke e bërë Shqipërinë vendin e vetëm islam, joturk në Ballkan. Në shekujt XVII dhe XVIII, fenë e Profetit Muhamed e pranuan treçereku i vendit dhe kjo fe ishte një faktor i rëndësishëm bashkimi. Pas kësaj, për Perandorinë Osmane, Shqipëria u kthye në një brez kufitar që mund ta mbronte veten dhe në të njëjtën kohë mund të shërbente si vend rekrutimi për ushtarë të guximshëm, ashtu edhe për ata njerëz, të cilët formuan elitën politike dhe ushtarake të shtetit.

Për një kohë të gjatë, tokat shqiptare, tokat e Ilirisë së kohërave të lashta, u përfshinë në Perandorinë Bizantine dhe sundimi bizantin duket se ka qenë më tepër formal, duke përvetësuar vetëm qendrat e mëdha urbane, veçanërisht në jug. Gjatë sundimit sllav në mesjetën e hershme, ilirët pjesërisht të romanizuar, u futën në masën e të porsaardhurve, dyndja e të cilëve shkaktoi ndryshime të mëdha etnike. Shqiptarët që mbijetuan përbënin vetëm popullsinë blegtore që jetonte në malet e pakalueshme, kurse në pjesët e tjera të Ilirisë së lashtë, të tilla si: Dalmacia, Maqedonia etj., ata u zhdukën plotësisht. Megjithatë, kërkimet arkeologjike të bëra gjatë kohëve të fundit në Shqipëri, tregojnë për një vazhdimësi në shkallë më të madhe sesa ajo që ishte menduar më parë. Bashkëjetesa e gjatë e bujqve sllavë me blegtorët malësorë shqiptarë, la pas një ndikim të fortë tek këta të fundit. Ky ndikim u reflektua si në gjuhë ashtu edhe në toponimi, ku vazhduan të përdoren (të huazuara) një numër i madh fjalësh dhe emrash të qyteteve, fshatrave, kodrave dhe lumenjve.

Në shekujt IX dhe X, tokat shqiptare u përfshinë në perandorinë e parë bullgare, edhe pse bizantinët u kthyen pas vitit 1018. Nga periudha e dytë e sundimit bizantin, e cila me disa ndërpreqe të gjata zgjati deri në gjysmën e shekullit XIV, janë ruajtur deri sot disa kisha të fshatit dhe disa manastire.

Nga shekulli XI dhe më vonë, qytetet e mëdha në zonën bregdetare, që datojnë të gjitha në të kaluarën greko-romake, u përdorën si trampolinë për planet ekspansioniste të disa fuqive mesdhetare. Trashëgimia kulturore e kësaj kohe përbëhet kryesisht nga kalatë. Pjesa veriore e vendit, në masë të gjerë katolike gjatë gjithë Mesjetës, ishte e zotëruar politikisht nga Serbia: për dy shekuj, qyteti i rëndësishëm i Shkodrës ishte kryeqyteti serb. Zonat malore, që ishin jashtë rrjedhës së ngjarjeve, mund të ndihmonin vetëm një numër të kufizuar njerëzish. Kryesisht, kur sëmundjet ngjitëse i shkatërronin bagëtitë e tyre, malësorët nuk kishin zgjidhje tjetër veçse të emigronin dhe të gjenin punë si barinj, si mercenarë apo të zbrisnin në fushat afer. Në kohën e qeverisjeve të dobëta dhe ndarjeve politike, malësorët i zaptuan fushat, të cilat u shqiptarizuan me kalimin e kohës. Sipas burimeve historike, në shekujt XII dhe XIII u krijua një shtet i vogël me emrin Arbër, që kishte Albanopolisin legjendar si kryeqytetin e tij. Ky shtet, ishte e para njësi politike pas pushtimit romak të Ilirisë.

Në gjysmën e parë të shekullit XIV, kombi shqiptar u bë dëshmitar i një ekspansioni të madh. Gjatë këtij ekspansioni, presioni serb nga veriu i shtyu shqiptarët në drejtim të Jugut. Gjatë gjysmës së dytë të po këtij shekulli, blegtorët shqiptarë së bashku me familjet e tyre, u shpërndanë në të gjitha tokat greke, që atëherë ishin të ç’organizuara dhe të ndara. Ata arritën që të vendosen për një kohë të gjatë në Atikë, Boeti dhe Peloponez. Shpërnguljet në fjalë kanë një rëndësi të veçantë për temën që po trajtojmë, sepse i përgatitën këto vende për pranimin e Islamit, duke zgjeruar kështu bazën për shfaqjen e një shoqërie islame në tokat greke. Shqiptarët njihen si indiferentë përsa u përket çështjeve të fesë; në Mesjetë ata u kthyen qëllimisht nga ortodoksë në katolikë apo anasjelltas, kurse në kohën e pushtimit osman, kaluan nga kristianizmi në Islam. Megjithatë, ndarja historike midis veriut katolik, i cili fliste dialektin geg, dhe jugut ortodoks, ku flitej toskërishtja, vazhdoi edhe gjatë kohës së sundimit osman. Gjithashtu, ekzistonte edhe një lloj ndryshimi në temperament, që duket se ka ndikuar tek të dyja grupet në zgjedhjen e njërit apo tjetrit prej urdhrave të dervishëve. Një ndarje e tillë pati pasoja të mëdha kulturore, sepse veriu ishte i orientuar nga Italia katolike, ndërsa Dalmacia dhe Jugu drejt Greqisë bizantine.

Pas shpërbërjes së Perandorisë Serbe, që kishte zaptuar të gjitha territoret shqiptare gjatë një dekade të tërë në gjysmën e shekullit XIV, vendi ishte i ndarë midis feudalëve të vegjël. Disa prej këtyre feudalëve ishin shqiptarë, kurse të tjerët me origjinë serbe. Të gjithë këta feudalë përpiqeshin që t’i transformonin pronat e tyre në principata të vogla, duke luftuar me njëri-tjetrin dhe duke e përgatitur në këtë mënyrë vendin për depërtimin osman. Nga ajo periudhë janë ruajtur disa kështjella dhe kisha, të ndërtuara nga këta feudalë: në veri, stili arkitekturor i këtyre ndërtesave është Dalmacian, në jug, veçariërisht stili bizantin në qytetin e Beratit, në lindje dhe pjesërisht edhe në veri, ndërtesat ishin në stile të ndryshme të Serbisë mesjetare. Megjithatë, në zonat e thella të vendit, kultura urbane ishte pak e zhvilluar.

Gjatë shekullit XIV, Republika e Venedikut mori disa fortesa përgjatë brigjeve moçalore shqiptare dhe vazhdoi politikën e fuqive italo-franceze të shekujve të mëparshëm. Meqë në krahinat malore u rekrutuan mercenarë për ushtritë e forcave të ndryshme, ato arritën të ruanin një shkallë të konsiderueshme të pavarësisë lokale dhe një formë shoqërie, të bazuar në sistemin klanor. Në këtë mënyrë, këto krahina nuk pranuan ndonjë autoritet tjetër, përveç prijësve fisnorë. Duke qenë se malësorët i kontrollonin këto zona, secila prej qeverive duhej të arrinte në një mirëkuptim me ta, në këmbim të disa privilegjeve. Edhe Perandoria Osmane nuk përjashtohej nga zbatimi i një rregulli të tillë.

Si fillim, osmanët ranë në kontakt me Shqipërinë në dekadën e fundit të mbretërisë së Muradit I. Karl Topia, feudali i zonave qendrore, i thirri turqit, të cilët po bënin ekspedita ushtarake në Maqedoni, për ta ndihmuar atë në luftën me Balshën II, feudalin e fuqishëm serb të Shkodrës dhe gjithë Shqipërisë së Veriut. Në betejën e Savrës, në vitin 1385, Balsha vdiq dhe ushtria e tij u shkatërrua. Turqit, ngadhënjimtarë, fituan mundësinë për të imponuar një shkallë të caktuar pushteti mbi vendin. Menjëherë pas betejës, shumë prej feudalëve shqiptarë e njohën Muradin si sundimtarin e tyre. Ata i mbajtën të gjitha pronat e tyre të mëparshme, por duhej të paguanin xhizen (taksën lokale) dhe të furizonin me trupa ndihmëse. Në këtë mënyrë, pushteti filloi t’i përngjante gjithnjë e më tepër sundimit bizantin dhe atij serb, vendin e lirë të të cilëve filluan ta zënë osmanët.

Gjatë sundimit të Bajazidit I, një dekadë apo më tepër pas betejës së Savrës, osmanët filluan, të përhapnin sistemin e tyre të timarit, për zotërimin e tokave në Shqipëri si fillim përgjatë luginave qendrore. Një hap i tillë kishte për qëllim që ta afronte Shqipërinë me shtetin osman. Së bashku me sistemin e timarit, në zonat e Korçës dhe Përmetit (zona afer Maqedonisë osmane), u krijua një administratë e rregullt me kadinjtë dhe subashët, përkatësisht si kryetarë të administratës civile dhe asaj ushtarake. Pas një periudhe të përkohshme frenimi, e shkaktuar nga dyndja e mongolëve me në krye Timurin në Anadoll, në vitin 1402, osmanët arritën të forconin dhe të zgjëronin sundimin e tyre mbi vend. Në vitin 1417, nën sundimin e Mehmedit I, qytetet më të rëndësishme të jugut, Berati, Gjirokastra dhe Vlora hynë nën kontrollin e drejtpërdrejtë osman. Menjëherë pas kësaj periudhe, Shqipëria jugore dhe ajo e mesme u shndërruan në provinca shqiptare; Kryeqyteti i këtij sanxhaku të ri u bë Gjirokastra. Pushtimi i mëtejshëm i tokave shqiptare ishte një proces që zgjati më shumë se një shekull. Ndërkohë që, në rastet e tjera osmanët patën mundësinë që të asgjësonin kundërshtarët e tyre, në Shqipëri ata duhet të gjenin një farë mirëkuptimi me secilin prej feudalëve të asaj kohe, sepse nuk kishte ekzistuar asnjë pushtet tjetër qendror, qysh prej rënies së Perandorisë Serbe. Shumë prej këtyre feudalëve u bënë pronarë kristianë të timareve, ndërsa të tjerët u emëruan për të udhëhequr një vilajet, i cili zakonisht përfshinte zonën ku ata kishin sunduar më parë. Shumica prej tyre u islamizuan vetëm në brezin e dytë. Nga regjistrat osmanë evidentohet fakti se udhëheqësve të kishave u jepeshin timare: peshkopët e Krujës, Kaninës dhe të Çartalosit si dhe peshkopi i Beratit, mernin timare për mirëmbajtjen e tyre, në këmbim të detyrës së vënies në dispozicion të disa ushtarëve të armatosur mirë në raste lufte. Banorët kristianë të disa prej fortesave të mëdha, të tilla si Berati, Kruja apo Skrapari, u lanë si kujdestarë të këtyre kështjellave, në këmbim të heqjes së taksave.

Pas vitit 1431, afersisht për një gjysmë shekulli pasi vendi kishte hyrë nën sundimin osman, Muradi II filloi ta përfshinte plotësisht Shqipërinë brenda shtetit të tij. I gjithë vendi ishte i inspektuar i regjistruar dhe gjithnjë e më shumë toka po ktheheshin në timare. Islamizimi i fisnikërisë së vjetër vazhdoi ngadalë, por në mënyrë të vazhdueshme. Procesi i përfshiijes së tokave shqiptare brenda Perandorisë u bë në mënyrë shumë të kujdesshme dhe graduale, edhe pse banorët luftarakë të zonave të thella u hodhën në kryengritje që në rastin e parë. Fushatat e tyre plaçkitëse bënë që ata të hynin në konflikt të drejtpërdrejtë me shtetin. Një faktor shtesë ishte kontakti i tyre i gjatë, i vendosur me bastionet veneciane përgjatë bregdetit dhe me Mbretërinë e Napolit. Në këtë kohë, shumë prej feudalëve i braktisën tokat e tyre të trashëguara në këmbim të ndonjë posti apo ndonjë çifligu të ofruar nga ndonjëra prej këtyre fuqive kristiane. Osmanët duhej të ofronin kushte më të mira sesa rivalët e tyre.

Ata ia arritën që të fitonin mbi fisnikërinë e ulët, por dështuan në tërheqjen e feudalëve të mëdhenj. Me vendosjen e sistemit të timarit, anëtarët e fisnikërisë së lartë ishin humbësit më të mëdhenj. Kështu, ata u rebeluan në të parin rast që iu dha. Një rast i tillë ishte në vitin 1431, kur u bë një regjistrim i përgjithshëm, i cili do të shërbente si bazë e vënies së taksave në të ardhmen. Disa prej feudalëve, të tillë si Gjergj Araniti, më vonë edhe Gjergj Kastrioti- Skënderbeu,  u bashkuan me banorët e malësisë, privilegjet e të cilëve ishin pakësuar në të njëjtën mënyrë. Kryengritja e Aranitit u shtyp shumë shpejt, meqenëse pjesa më e madhe e zotëruesve kristianë të timareve kishin mbetur besnikë ndaj osmanëve. Megjithatë, Skënderbeu, i edukuar si musliman në oborrin e Muradit II dhe i mirëmësuar me të gjitha taktikat e