Periudha e luftërave civile. Hegjemonia serbe në Ballkan
Qyteti antik
~Foustel De Coulanges
Origjina e Mendimit
~Jean Pierre Vernant
Struktura e simbolizmit ilir
~Aleksandër Stipçevic
Roma Mbretërore
~Shaban Dervishi
Republika e hershme
~Shaban Dervishi
Zgjerimet e para të Romës (753 – 350 para Jezu Krishtit)
~Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Arkeologjisë
V
XV
XX
Shqipëria Arkeologjike
~Muzafer Korkuti
Arkitektura Sepulkrale
~Apollon Baçe
Në pranverë të vitit 1396
~Oliver Jans Schmitt
Republika detare e Venedikut
~Oliver Jens Schmitt
Ajkuna kján Omerin
~Curraj – Epér (Mirash Gjoni)
Orët e Mujit
~Visaret e Kombit
Bylisi
~Neritan Ceka, Skënder Muçaj

Periudha e luftërave civile. Hegjemonia serbe në Ballkan

Lufta midis dy Andronikëve, plakut dhe të riut, shënoi fillimin e një vargu të gjatë luftërash civile, e cila zbuloi kalbëzimin e brendshëm të Perandorisë Bizantine. Me këtë konflikt dinastik nisi një epokë luftimesh të ashpra të brendshme që e konsumuan perandorinë dhe i hapën dyert invazionit të turqve dhe të serbëve. Kontrasti midis plakut dhe nipit filloi për çështje personale. Androniku III, djali më i madh i Mihalit IX, një djalosh shumë i talentuar dhe me pamje tërheqëse, në fillim kishte qenë beniamini i perandorit plak. Ai e mori para kohe kurorën e bashkëperandorit dhe konsiderohej si trashëgimtari i dytë i parashikua për fron, pas babait të tij. Por me kalimin e kohës te të dy palët lindi një antipati reciproke. Jeta boshe e djaloshit Andronik, huqet e tij dhe shpenzimet e tij të papërmbajtura, ishin një provë e rëndë për durimin e perandorit plak dhe të rreptë. Në të njëjtën kohë, për princin e ri tutela e të atit dhe e gjyshit bëhej gjithnjë e më e bezdisshme. Fundi fatkeq i njërës prej aven- turave të tij dashurore, e shpejtoi prishjen. Gjatë një pusie të ngritur kundër rivalit të padronit të tyre, njerëzit e Andronikut vranë gabimisht vëllanë e tij Manuelin. Lajmi i tmerrshëm e shpejtoi vdekjen e Mihalit IX, i cili banonte, i sëmurë rëndë, në Selanik (12 tetor 1320) dhe e tërboi aq tepër perandorin plak sa e bëri atë që t'ia hiqte Andronikut të drejtat e tij si trashëgimtar i fronit.

Por djaloshi Andronik kishte shumë pasues, sidomos midis brezit të ri të fisnikërisë bizantine. Kështu kundër perandorit plak jo popullor u formua një opozitë e fortë e kryesuar nga Johan Kantakuzeni, një manjat i ri dhe pasanik, miku më i mirë i Andronikut III dhe i aventurierit ambicioz Sirgianit, me origjinë kumane nga vija atësore por që nga ana e s'ëmës ishte farefis me familjen perandorake. Veç këtyre, në komplotin luajtën një rol drejtues edhe Teodor Sinadeni dhe karrieristi ambicioz Aleks Apokauku, të cilët kishin poste të rëndësishme komanduese në Thrakë dhe në Maqedoni. Me shumat e mjaftueshme që morën, edhe Sirgiani me Kantakuzenin morën në dorë qeverisjen e Thrakës. Shitblerja e posteve shtetërore ishte shumë e përhapur në kohën e Paleologëve. Duket se atë e lejoi edhe logotheti i madh, eruditi Theodor Metohiti. Këtë radhë kjo praktikë duket se i kushtoi shumë shtrenjtë qeverisë, meqenëse Sirgiani dhe Kantakuzeni i shndërruan viset e tyre si bazë për të organizuar luftën. Duke u mbështetur në pakënaqësinë e provincës së shtypur nga taksat, aristokracia bizantine mundi të nxiste një lëvizje të fuqishme kundër qeverisë së Kostandinopojës. Ditën e pashkëve më 1321, Androniku braktisi kryeqytetin dhe u bashkua me ushtrinë që miqtë e tij kishin grumbulluar pranë Adrianopojës. Për luftën që ishte duke shpërthyer, ai ishte, nga pikëpamja psikologjike, shumë i favorizuar kundrejt perandorit plak, mbretërimi i të cilit i kishte sjellë perandorisë shumë humbje dhe privime. Nën presionin e nevojave financiare, Androniku II u detyrua të merrte masa të rrepta, të cilat vështirë se mund ta bëjnë popullor një sovran. Përkundrazi, Androniku III nuk gjendej nën peshën e asnjë përgjegjësie. Ai mund të jepte premtimet më të mëdha dhe të përdorte mjete demagogjike. Për të siguruar përkrahës ai dhuroi toka dhe privilegje me bujarinë më të madhe. Premtoi se do ta çlironte Thrakën nga të gjitha taksat. Kjo sjellje e tij pati për fundin e luftës civile një ndikim më të madh sesa forcat ushtarake të të dy kundërshtarëve. Është, pra, krejt e kuptueshme përse popullsia thrake, anoi nga perandori i ri bujar. Kur armata e tij, nën drejtimin e sirianit, filloi marshimin për Kostandinopojë, perandori plak, nga frika se mund të shpërthente një kryengritje brenda në kryeqytet shpejtoi të bënte paqe.

Androniku III mori Thrakën dhe disa krahina të Maqedonisë, të cilat ai ua kishte shpërndarë pasuesve të tij. Pjesa tjetër së bashku me kryeqytetin, i mbeti Andronikut II. U arrit kështu në një copëtim të territorit të perandorisë, për të cilën deri pak kohë më parë, në Bizant as që donin të dëgjonin të flitej. Për të ruajtur unitetin e perandorisë, të paktën përballë botës së jashtme, Androniku II e mbajti për vete të drejtën për të lidhur marrëveshje me fuqitë e jashtme. Por ky parim u shkel shumë shpejt dhe secili nga të dy perandorët zhvilloi një politikë të jashtme më vete, që binte ndesh me atë të tjetrit, madje drejtohej kundër tij. Paqja nuk vazhdoi gjatë dhe në vitin 1322 shpërtheu përsëri lufta civile. Në kampin e Andronikut të ri kishin plasur mosmarrëveshje, të cilat u shkaktuan, në fund të fundit nga rivaliteti midis megas rfix-it Sirgian dhe megas domestikos-it Kantakuzen. Androniku u shpreh në favor të mikut të tij Kantakuzen. Sirgiani, i cili deri atëherë kishte qenë kreu i vërtetë i krejt ndërmarrjes, kaloi në anën e perandorit plak për të drejtuar luftën kundër zotit dhe mbrojtësit të tij të mëparshëm. Por në perandori simpatitë shkonin gjithnjë e më tepër në anën e Andronikut të ri. Meqenëse qytete të ndryshme në afërsitë e Kostandinopojës ishin shprehur në favor të tij, perandori plak u tërhoq. Paqja u rivendos me kushtet e mëparshme.

Pas këtyre ngjarjeve pasoi një periudhë më e gjatë paqeje. Më 2 shkurt 1325, Androniku III u kurorëzua bashkëperandor me gjyshin. Por edhe nëse kjo luftë civile nuk kishte pasur beteja serioze, pasojat e saj në politikën e jashtme dhe të brendshme ishin mjaft të rënda. Gjendja e luftës dhe lëvizjet e vazhdueshme të trupave kishin penguar punimet bujqësore, sidomos në Thrakë, dhe e kishin paralizuar kudo jetën normale ekonomike. Autoriteti i pushtetit qendror kishte pësuar një goditje të rëndë në ato provinca, të cilat në bazë të traktatit të paqes i mbetën perandorit plak. Guvernatori i Selanikut, Johan Paleologu, nipi i Andronikut II dhe dhëndri i Logothetit të madh, Theodor Metohitit, mori vendim që ta shkëpusë zotërimin e tij nga perandoria. Synimi i tij gjeti përkrahjen e dy djemve të Logothetit të madh, të cilët qeverisnin Strumicën dhe Melnikun. Një situatë,  veçanërisht e rrezikshme, kerkoi ndihmën e dhëndrit të tij, mbretit të Serbisë, Stefan Deçanskit, dhe shkoi në oborrin e tij të Shkup. Qeveria perandorake, e shqetësuar nga ky veprim, shpejtoi t'i jepte atij titullin e cezarit, por ai vdiq gjatë qëndrimit të tij në oborrin serb (1327). Në Azinë e Vogël, turqit vazhdonin pushtimet e tyre. Më 6 prill 1326, Brusa ra nga uria dhe Orhani, biri i Othmanit e bëri atë kryeqytetin e vet. Qyteti, ku u varros Othmani, u bë një nga qytetet e shenjta për osmanët.

Në pranverën e vitit 1327 shpërtheu për të tretën herë lufta e hapur midis dy perandorëve. Këtë radhë, edhe mbretëritë sllave jugore ndërhynë në një masë më të madhe në luftërat e brendshme të Perandorisë Bizantine. Antagonizmi serbo-bullgar u bashkua me rivalitetin që ndante familjen perandorake dhe së bashku me të, edhe perandorinë. Ndërsa Androniku II, për hir të marrëdhënieve të tij të vjetra me shtëpinë mbretërore të Shkupit u lidh me Serbinë, Androniku III përfundoi një aleancë me carin e Bullgarisë, Mihalin III Shishman, i cili e kishte ndarë gruan e tij, motrën e mbretit të Serbisë, dhe u martua me Teodorën, të venë e paraardhësit të tij dhe motrën e Andronikut junior. Edhe këtë radhë fati e favorizoi Andronikun III mbasi keqësimi i situatës shtonte pakënaqësinë e popullsisësi rrjedhim, shtonte edhe përkrahësit e perandorit djalosh. Kundërofensiva që ndërmorën pasuesit e perandorit plak në Maqedoni, dështoi përpara se mbreti i Serbisë të bashkohej me ta. E gjithë maqedonia bizantine e njohu sovranitetin e Andronikut djalosh, madje edhe Selaniku u bashkua me të. Androniku III e la armatën e tij që kishte ngritur kampin tashmë jo larg Kostandinopojës - nën komandën e Sinadenit dhe shkoi, i shoqëruar nga Kantakuzeni, në Selanik ku u prit me solemnitet si perandor (janar 1328). Edhe në vetë kryeqytetin opozita u rrit në mënyrë të konsiderueshme. Androniku II mendonte të zhvillonte traktativa të reja kur në mënyrë të papritur cari i Bullgarisë Mihal Shishmani ndryshoi qëndrim dhe i dërgoi në ndihmë forca bullgaro-tartare. Ky fakt ngjalli besim të ri te perandori plak, por edhe Androniku III e shtyri të ndërmerrte një veprim më energjik. Me traktativa dhe me kërcënime ai arriti ta bindë carin e Bullgarisë të tërhiqte kontingjentet që kishte dërguar dhe u vu në lidhje me përkrahësit e tij në Kostandinopojë. Më 24 maj 1328, hyri në kryeqytet dhe shtiu në dorë pushtetin pa asnjë vështirësi. E detyroi gjyshin të abdikonte, por e lejoi që të vazhdonte të jetonte në pallatin perandorak. Vetëm dy vite më vonë perandori plak u detyrua nga partizanët e Andronikut III të bëhej murg. Ai vdiq me emrin e murgut Anton më 13 shkurt 1332.

Me Andronikun III (1328-1341) erdhi në pushtet një brez i ri, përfaqësuesi më tipik i të cilit ishte Johan Kantakuzeni. Ky ishte kryetar i vërtetë i kryengritjes së viteve të fundit dhe tani mori në duart e tij timonin e shtetit Për nga aftësia politike, ai i kalonte së tepërmi tërë bashkëkohësit e tij, përfshirë edhe perandorin, sa trim e bujar, aq dhe të paqëndrueshëm Androniku III u angazhua me energji dhe jo pak sukses në komandën ushtarake, por ai që përcaktonte vijën politike të shtetit ishte Kantakuzeni. Fundi i luftës civile shënoi edhe fundin e premtimeve demagogjike. Nga shumë pikëpamje Androniku III dhe Kantakuzeni, të cilët së bashku me pushtetin morën përsipër edhe peshën e përgjegjësisë, ndoqën politikën që kishte ndjekur qeveria të cilën ata e kishin përmbysur. Nga ana tjetër pasojat e luftës civile ishin serioze dhe herë-herë të pariparueshme. Gjendja financiare ishte keqësuar më tej. Vepra e qeverisë për reformën e sistemit gjyqësor, qe, përkundrazi, më me fat.

Korrupsioni proverbial i gjyqeve bizantine e kishte shtyrë Andronikun II të ndërmerrte një reformë në sistemin gjyqësor. Më 1296 ai ngriti në Kostandinopojë një kolegj prej 12 gjyqtarësh, të përbërë nga dinjitarë kishtarë dhe dinjitarë laikë të rangut senatorial. Kolegji do të kryente funksionet e një gjykate të lartë apeli, për të shpëtuar drejtësinë. Por rezultati qe një zhgënjim. Gjykata e re e drejtësisë u diskreditua shumë shpejt dhe veprimtaria e saj u pezullua. Në vend të saj Androniku III krijoi më 1329 një kolegj të ri gjyqtarësh, të përbërë nga vetëm katër anëtarë, dy kishtarë dhe dy laikë. Këta katër "gjyqtarë të lartë të romejve", u pajisën me pushtet të gjerë dhe atyre iu ngarkua barra të vëzhgonin sistemin gjyqësor të mbarë peran- dorisë. Vendimet e tyre ishin përfundimtare dhe të paapelueshme. Megjithatë, Androniku III pati zhgënjime të mëdha nga gjyqtarët e tij të lartë. Më 1337, tre prej tyre, mbasi u vërtetua se ishin korruptuar, u pushuan nga detyra dhe u dërguan në internim. Megjithatë, instituti i gjyqtarëve të lartë mbeti në fuqi deri në rënien e perandorisë, edhe pse me kalimin e viteve pësoi disa modifi- kime sipas nevojave që dilnin nga praktika e kohës. Sigurisht që të katër gjy- qtarët e lartë nuk mund të ishin kurdoherë të pranishëm në proceset gjyqësore të provincave dhe shumë shpejt u konsiderua e mjaftueshme që njëri prej tyre të shprehte vendimin në emër të të gjithë kolegjit. Me dobësimin e lidhjeve midis krahinave të veçuara, që u theksua më tepër duke filluar nga mesi i shek. XIV, struktura e sistemit gjyqësor doli se ishte konceptuar në mënyrë tepër të centralizuar. Lindi kështu nevoja për ta bërë më të lakueshme dhe më elastike. Pranë gjyqtarëve të lartë të romejve në Kostandinopojë, u ngritën organe të gjyqtarëve të lartë lokalë. Më vonë do të gjejmë gjyqtarë të lartë në Selanik, në More, në Lemno madje edhe në Serres gjatë sundimit serb. Një karakteristikë e sistemit gjyqësor të kohës së Paleologëve është pjesëmarrja e dendur e klerit në administrimin e drejtësisë. Ndikimi i Kishës në sistemin gjyqësor të perandorisë erdhi duke u shtuar nga fakti se përveç organit të drejtësisë perandorake të gjyqtarëve të lartë, ku si rregull bënin pjesë dy përfaqësues të klerit, ekziston- te edhe një organ i drejtësisë që ndodhej nën autoritetin e patrikut, i cili bashkëpunonte me organin perandorak, e përkrahte dhe e plotësonte, por disa herë edhe i kundërvihej asaj madje në periudha krizash, edhe e zëvendësonte.

Situata ndërkombëtare karakterizohej nga parimi i vazhdueshëm i osmanëve në Azinë e Vogël, i serbëve në Maqedoni, dhe më tej akoma, nga dobësimi i mëtejshëm i shteteve separatiste greke dhe latine. Por ndërsa gjendej i pa- fuqishëm përballë osmanëve dhe serbëve, Bizanti mundi të korrte në Greqinë Veriore dhe në Detin Egje, disa suksese, falë përkrahjes që i dhanë selxhukët. Ajo që mbi të gjitha e karakterizon politikën e qeverisë së re dhe që përbën një dukuri të veçantë të saj, është bashkëpunimi i Kantakuzenit me emrin selxhuk, i cili kërcënohej nga ekspansioni osman jo më pak se Perandoria Bizantine. Ndërkaq, kjo kërkonte të çlirohej nga aleanca me Gjenovën, për të mundur të rifitonte pavarësinë detare dhe tregtare. Por për këtë qëllim duhej përforcuar fuqia detare bizantine. Ndërtimi i anijeve u bë kështu një nga detyrat kryesore tëperandorit Androniku III dhe të Kantakuzen. Duke mos qenë të mjaftueshme për të këtë detyrë burimet financiare të shtetit, Kantakuzeni dhe manjatët e tjerë kontribuuan me mjetet e tyre për ndërtimin e flotës. Pasoja e kësaj nisme ishte se tani shteti dhe aparati i tij mbrojtës varej nga magnatët e perandorisë edhe nga pikëpamja financiare.

Përforcimi i mbretërisë serbe shpuri në një ballafaqim të ri midis Bizantit dhe Bullgarisë. Grindja e cila kishte shpërthyer midis Andronikut dhe kunatit të tij, carit bullgar, aty nga fundi i luftës civile solli si pasojë dhunimin reciprok të kufijve dhe funnë e plaçkitjeve. Por shumë shpejt u rivendos paqja dhe u lidh një aleancë kundër Serbisë. Megjithatë, nuk u ndërmor ndonjë aksion i përbashkëtbizantino-bullgar. Androniku III vërshoi në territorinserb, por para se të fillonte sulmin, në afërsitë e Velbugdit (Kystendilit) ndodhi më 28 korrik 1330 ndeshja vendimtare midis serbëve dhe bullgarëve. Perandori, pasi mori lajmin e disfatës së aleatit të tij, u tërhoq. Ushtria bullgare ishte asgjësuar dhe vetë cari Mihal Shishman ishte plagosur për vdekje në betejë. Mbreti fitimtar i Serbisë, rivuri në fronin e Tërnovos motrën e tij Anën dhe djalin e saj, Ivan Stefanin, ndërsa Teodora, motra e Andronikut, u dëbua nga vendi.

Beteja e Velbugdit përfaqëson një kthesë në fatin e Gadishullit Ballkanik. Me të u vendos fati i Maqedonisë dhe u hodhën themelet e hegjemonisë serbe, e cila do të përcaktojë zhvillimin e ngjarjeve në Europën Juglindore në dhjetëvjeçarët e ardhshëm. Nga disfata që pësoi aleati i tij bullgar, Androniku kërkoi të nxirrte të paktën një përfitim për perandorinë e tij. Me pretekst se do të hakmerrej për motrën e tij Teodorën, ai pushtoi disa kala gjatë kufirit bullgaro-bizantin. Ai vuri dorë edhe mbi qytetet e kontestuara të Mesembrisë dhe Ankialos. Ndërkohë shpërtheu një kryengritje në Bullgari, pas pak edhe në Serbi. Bujarët bullgarë dëbuan careshën Ana së bashku me birin e saj dhe vendosën në fron Ivan Aleksandrin (1331-1371) nipin e Mihal Shishmanit. Në Serbi, fisnikëria ngriti krye kundër mbretit Stefan Deçanski dhe ia dha skep- trin mbretëror, birit të tij Stefan Dushanit (1331-1355). Të dy sovranët sllavë lidhën një paqe të qëndrueshme dhe Dushani u martua me Helenën, motrën e carit. Ivan Aleksandri ndërmori menjëherë luftën kundër Bizantit. Ai arriti të rimarrë qytetet e pushtuara nga Androniku dhe të rivendoste me anën e një traktati, vijën e mëparshme të kufirit (1332). Por manjatët serbë, nën udhëheqjen e sovranit të ri, u vërsulën për të pushtuar Maqedoninë bizantine.

Që në fillim dhe gjatë gjithë periudhës së lavdishme të mbretërisë së tij, Dushani mbeti përfaqësuesi i presionit të fuqishëm ekspansionist të fisnikërisë së madhe serbe. Ai arriti t'i shkëpusë territore të tjera Perandorisë Bizantine që dobësohej vazhdimisht. Vështirësitë e brendshme të Perandorisë Bizantine e lehtësonin gjithnjë e më shumë këtë ekspansion. Në pranverën e vitit 1334 një dezertor i shquar bizantin kaloi në shërbim të sovranit serb. Ky ishte Sirgiani, i cili gjatë luftës civile bizantine, kishte drejtuar në mënyrë të alternuar, sa njërin aq dhe tjetrin fraksion, pastaj ishte arratisur nga Kostandinopoja dhe pasi kishte jetuar për një kohë të gjatë në gallatë, në Eube dhe në Shqipëri, u paraqit më në fund në oborrin e Dushanit. Ky veteran energjik i kaq luftërave, i bëri shërbime të mëdha mbretit të Serbisë në luftën e tij kundër Perandorisë Bizantine. Atëherë ranë në duart e serbëve mjaft kala të rëndësishme bizantine në Maqedoni, si Ohri, Përlepi, Strumnica, Kosturi, Vodena. Vetëm muret e fuqishme të Selanikut e ndalën përparimin fitimtar serb. Më në fund një përkrahës i perandorit arriti ta vriste Sirgianin. Dushani e pranoi ofertën për paqe me bizantinët, meqenëse nga veriu mbretërisë po i afrohej rreziku i një invazioni hungarez. Në një takim personal midis Dushanit dhe Androniku III, në gusht të vitit 1334, u nënshkrua një traktat paqeje sipas së cilës, serbët mbanin pjesën më të madhe të pushtimeve të tyre në Maqedoni, me Ohrin, Përlepin dhe Strumicën.

Por ndërsa në Europë perandoria ndodhej vetëm në fillimet e katastrofës, në Azi ajo gjendej në aktin e fundit të tragjedisë. Megjithatë, Androniku III dhe Kantakuzeni nuk hoqën dorë nga përpjekjet për të evituar rrënimin. Më 1329, ata u nisën kundër osmanëve me një ushtri prej dy mijë ushtarësh për të çliruar Nikenë nga rrethimi. Por në luftën e e pabarabartë, bizantinët u thyen. Forcat superiore të armikut fituan një betejë pranë Filokrenit. Më 2 mars 1331,109 Orhani shtiu në dorë qytetin, i cili vetëm dy gjenerata më parë përfaqësonte qendrën e botës bizantine. Gjashtë vjet më vonë edhe Nikomedia ra në duart e osmanëve. Në Azinë e Vogël, perandorisë nuk i mbetën veçse disa qytete të veçuara, larg njëra-tjetrës, si Filadelfia dhe Heraklea në Pont. Është i çuditshëm fakti se bizantinët, të rrethuar nga dallga turke, mundën të qëndronin edhe për disa dhjetëra vite, por kjo nuk e ndryshoi rrjedhën e mëtejshme të ngjarjeve. Pasi e pushtuan bregdetin bizantin, osmanët, të cilët ndërkohë e kishin shtrirë në mënyrë të konsiderueshme fuqinë e tyre në kurriz të fiseve turke fqinjë, filluan të ndërmerrnin sulme në territorin bregdetar europian të perandorisë. Edhe pse Androniku III mundi akoma t'i zmbrapste këto sulme, ato paralajmëronin rreziqe të rënda për të ardhmen.

Ndërsa osmanët kryenin inkursionet e tyre përtej viseve veriore të Detit Egje, selxhukët e emirateve bregdetare të Azisë së Vogël shkretonin pjesën jugore. Sulmet e tyre godisnin kryesisht latinët që sundonin këtë pjesë të detit dhe pjesërisht bizantinët, zotërimet e të cilëve kufizoheshin në ishujt përballë brigjeve të Thrakës dhe të Azisë së Vogël. Në këtë situatë, nuk të çudit fakti që selxhukët dhe bizantinët përfunduan një marrëveshje. Me përkrahjen e emirateve selxhuke të cilët duhej të luftonin kundër osmanëve dhe latinëve njëlloj si bizantinët, Androniku dhe Kantakuzeni u orvatën të përforconin me flotën e re pozitën e Bizantit në det. Më 1329 flota perandorake lëvizi kundër ishullit të Kios, që ndodhej nën sundimin e familjes gjenoveze të Zakariajve dhe e cila, pasi kishte njohur në fillim sovranitetin perandorak, më pas ishte shkëputur krejtësisht nga perandoria. Ishulli i rëndësishëm u pushtua dhe mbeti nën sundimin e perandorisë deri në vitin 1346. Perandori, me ndihmën efektive të emirateve fqinjë selxhukë, arriti ta detyronte edhe Fokean, e cila nga ana e saj ndodhej nën sundimin gjenovez, që të pranonte përsëri sovranitetin bizantin. Më në fund ai shpëtoi Lesbon nga orvatjet që bënin fuqitë perëndimore për ta pushtuar. U përsërit në përmasa të vogla procesi i vitit 1204. Atëherë koalicioni i fuqive të krishtera, i krijuar për luftën kundër piratëve turq, kishte sulmuar ishullin bizantin, ndonëse edhe vetë perandori bizantin kishte aderuar formalisht në atë bashkim. Tani ai ishte i detyruar të mbronte zotërimet e tij kundër vëllezërve të krishterë me ndihmën e selxhukëve dhe pas një lufte dramatike ai arriti të realizonte qëllimin e tij.

Por sukseset më të rëndësishme perandoria i arriti në Thesali dhe në Epir. Pas vdekjes së princit më të fuqishëm thesaliot, Stefan Gavrilopulo Meliseni (1333), krahina u zhyt në një kaos absolut. Guvernatori perandorak i Selanikut, Johan Monomaku ndërhyri, i pasuar nga vetë perandori dhe shumë shpejt pjesa veriore e Thesalisë deri në kufirin katalan u përfshi në Perandorinë Bizantine. Despoti epirot, Johan Orsini (1323-1335), i cili ishte orvatur ta aneksonte pjesën perëndimore të Thesalisë, u zmbraps dhe u detyrua të linte krahinën. Deri edhe fiset shqiptare të imigruara, të cilat kishin mundur deri atëherë ta ruanin pavarësinë e tyre, i bënë homazhe perandorit. Me aneksimin e Thesalisë doli në rend të ditës edhe zgjidhja e problemit të Epirit. Për shkak të luftërave të pareshtura të fraksioneve dhe të rivendikimeve tokësore kundërshtare dhe të agresioneve të vazhdueshme të fuqive fqinje, gjithë territori epirot ndodhej në një situatë shpërthyese. Shembja e shtetit të pavarur, tashmë në agoni, ishte vetëm çështje kohe. Fitorja e partisë bizantine në Artë e shpejtoi fundin e saj. Despoti Johan u helmua nga gruaja e tij kurse despina Ana, e cila mon pushtetin me djalin e saj Niqifor II, filloi trataktiva me perandorin. Androniku dhe Kantakuzeni marshuan përmes Thesalisë në krye të një ushtrie të madhe (bërthama e së cilës përbëhej nga trupa turke) shtypën një kryengritje që kishte shpërthyer në tokat shqiptare dhe pastaj pranuan nënshtrimin e krahinës (1337). Epiri dhe Akarnania u aneksuan nga perandoria pa asnjë vështirësi. Despina kishte gabuar në llogaritë e saj.

Ajo shpresonte se duke e njohur sovranitetin bizantin do të vazhdonte të qeveriste krahinën në emër të birit të saj të mitur. Por perandori nuk donte të dinte për një qeverisje të dinastisë së vjetër despotale, e cila ishte e lidhur me traditat e pavarësisë epirote. Administrimi i krahinës iu besua një qeveritari perandorak, protostrator-it Sinaden, kurse Ana me Niqiforin u detyruan të tërhiqeshin në Selanik.

Ndërkohë, fuqitë perëndimore që kishin interesa në territorin epirot kërkonin t'ia shkëpusnin perandorisë fitoren që kishte korrur me lehtësi. Për këtë qëllim ata shfrytëzuan despotin Niqifor, të cilin mendonin ta përdornin si një kukull kundër paleologëve. I ngarkuar nga perandoresha e ligjshme latine Katerina Valua, e cila në atë kohë sundonte në Ake, qeveritari anzhuin i Durrësit, nxiti një kryengritje në favor të djaloshit të shfronësuar. Në Artë Niqifori II u shpall sovran dhe protostrator-i Sinadeni u fut në burg. Por vetëm pak qytete u bashkuan me lëvizjen. Pjesa më e madhe e krahinës i qëndroi besnike perandorit bizantin. Kur në pranverën e vitit 1340, Androniku III dhe Kantakuzeni erdhën me një kontingjent të vogël, lëvizja u shua me shpejtësi. Niqifori u kthye në mërgimin e tij të artë të Selanikut. Ai u detyrua të kënaqej me titullin e panhypersebastos-it dhe të pranonte, si shpërblim për kurorën e humbur, fejesën me një vajzë të Kantakuzenit. Guvernator i Epirit u emërua Johan Engjëlli, i cili ishte shquar në shtypjen e kryengritjes kurse Sinadeni mori qeverisjen e Selanikut. Një nga pasojat më të rënda që la shembja e Bizantit më 1204 u duk më në fund se u eliminua. Akoma ekzistonin principata latine në Greqi, por në Gadishullin Ballkanik nuk kishte më shtete të pavarura. Shtetet e mëparshme separatiste tani ishin bashkuar me perandorinë, dhe bënin pjesë në të si provinca. Kantakuzeni ngre në qiell me terma hiperbolike këtë sukses, i cili u qe mohuar qeverive lë mëparshme, me gjithë përpjekjet e tyre të shumta.

Megjithatë, ky sukses ishte jo aq një pasojë e fuqisë ushtarake bizantine sesa rezultat i shpërbërjes së brendshme të shteteve separatiste. Ndërsa më parë ato ishin në gjendje ta sfidonin pushtetin hijerëndë të Mihalit VIII, tani tërhiqeshin përballë perandorisë së dobët pothuajse pa bërë rezistencë. Por gëzimi i bizantinëve për suksesin e tyre nuk qe e thënë të zgjaste shumë. Ka diçka tragjike në faktin që pikërisht në çastin kur arritën të bashkonin me perandorinë këto territore të shkëputura, presioni ekspansionist serb u drejtua kundër tyre. Në vitet e mëvonshme Dushani shtiu në dorë Shqipërinë dhe pas pak, madje ende pa arritur të bashkoheshin mirë me perandorinë, edhe Epiri me Thesalinë ranë në duart e sovranit të madh të Serbisë. Bizanti ishte akoma në gjendje që, duke shfrytëzuar kushte të favorshme, të korrte disa suksese nëpërmjet një drejtimi të zgjuar politik dhe me manovra dinake diplomatike, por nuk ishte më i zoti t'i ruante për një kohë të gjatë pushtimet e veta. Perandoria sapo e kishte marrë veten nga luftërat civile të viteve njëzet në atë shkallë sa të merrte nisma të rëndësishme politike dhe t'u bënte ballë, në mos osmanëve dhe serbëve, të paktën kundërshtarëve më të dobët, kur çdo gjë u shemb. Mbretërimi i Andronikut III ishte vetëm një pauzë në një epokë luftërash të brendshme. Pas vdekjes së tij shpërtheu një luftë e re civile, shumë më e ashpër dhe më e egër se ato të viteve njëzet, një luftë e tillë që solli pasoja shumë të rënda. Nga kjo luftë civile, perandoria ishte e dënuar të mos e rimerrte më veten kurrë.

Kur Androniku III vdiq më 15 qershor 1341, biri i tij Johani V ishte vetëm nëntë vjeç. Domestiku i madh Johan Kantakuzeni, i cili në fakt e kishte qeverisur shtetin edhe kur Androniku III ishte gjallë, ngriti pretendimin e vet për t'u bërë regjent meqenëse kishte qenë miku më i ngushtë i perandorit të vdekur. Por kundër tij u formua një pozitë e fortë, e dla u bashkua rreth nënës perandoreshë Ana e Savojës dhe patrikut Johan Kalekas. Kundërshtari më i rrezikshëm i domestikut të madh u bë përkrahësi i tij i vjetër, dinaku Aleks Apokauku, i cili gjatë luftërave të fundit civile ishte shquar si përkrahës i Andronikut III dhe në sajë të Kantakuzenit kishte siguruar ndere dhe pasuri të mëdha.

Intrigat e oborrit dhe luftërat midis fraksioneve mbushnin jetën e kryeqytetit bizantin. Por ndërkaq, rreziqet e jashtme qëndronin pezull: turqit plaçkitnin brigjet thrake, serbët kishin përparuar përsëri deri në Selanik, madje edhe bullgarët po kërcënonin për luftë. Kantakuzeni marshoi kundër armiqve me reparte të rekrutuara me shpenzimet e veta dhe shumë shpejt ai arriti ta rivendoste paqen. Jo vetëm kaq, por atij iu krijua gjithashtu mundësia ta përforconte pozitën bizantine në Greqi. Zotërit feudalë të Akesë dërguan një delegacion te domestiku i madh për ta njoftuar se ishin të prirë për ta rinjohur sovranitetin bizantin. Në fakt në atë krahinë mbretëronte një kaos i madh. Baronët frengj preferonin më mirë t'i nënshtroheshin perandorit bizantin sesa përfaqësuesve të Açiajolëve, një familje bankierësh fiorentinë, të cilët pak kohë më parë kishin shtënë në dorë pushtetin në principatë si qeveritarë të perandoreshës titullare Katerina. Kantakuzeni u ledhatonte shpresat më të mëdha: "Nëse me ndihmën e perëndisë,- tha në këshillin e luftës,- do tia dalim t'i shtrojmë nën perandorinë latinët që banojnë në Peloponez, duhet medoemos të bashkohen me ne qoftë vullnetarisht, qoftë nëpërmjet dhunës edhe katalanët që banojnë në Atikë dhe në Beoti. Atëherë pushteti i romejve do të fillojë të zgjerohet, si në kohët e lashta, nga Peloponezi deri në Bizant Eshtë e qartë se atëherë do të jetë e lehtë të kërkojmë sadisfaksion edhe nga serbët e nga fqinjët e tjerë barbarë për të gjitha poshtërimet që kanë hedhur mbi ne për një periudhë kaq të gjatë kohe.

Por këto shpresa perënduan shumë shpejt. Shpërthimi i luftës civile, jo vetëm përjashtoi çdo zgjerim të territorit, por shkatërroi edhe atë pak që Bizanti zotëronte. Gjatë mungesës së Kantakuzenit nga kryeqyteti përfitoi fraksioni kundërshtar për të kryer një grusht shteti. Domestiku i madh, i cili i qe përkushtuar planit të tij të madh patriotik, u shpall armik i atdheut. Shtëpinë e tij e rrënuan, pasuritë e tij u plaçkitën dhe përkrahësit e tij, të cilët nuk arritën të ikin me kohë nga Kostandinopoja, u burgosën. Patriku Johan mori detyrën e regjentit pranë nënës perandoreshë. Apokauku u emërua megas dux dhe u vu të qeverisë kryeqytetin, qytetet dhe ishujt fqinjë. Të gjithë përkrahësit e tij u shpërblyen me nde