Qeverisja e qytezës. Mbreti
Qyteti antik
~Foustel De Coulanges
Origjina e Mendimit
~Jean Pierre Vernant
Struktura e simbolizmit ilir
~Aleksandër Stipçevic
Roma Mbretërore
~Shaban Dervishi
Republika e hershme
~Shaban Dervishi
Zgjerimet e para të Romës (753 – 350 para Jezu Krishtit)
~Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Arkeologjisë
V
XV
XX
Shqipëria Arkeologjike
~Muzafer Korkuti
Arkitektura Sepulkrale
~Apollon Baçe
Ajkuna kján Omerin
~Curraj – Epér (Mirash Gjoni)
Orët e Mujit
~Visaret e Kombit

Qeverisja e qytezës. Mbreti

Autoriteti fetar Autoriteti politik Magjistrati Ligji Qytetari

Reliev, bronz, prezanton Zeusin , shek. II, gjetur, përgjatë rrugës
Via Egnatia në Shqipëri

 

Autoriteti fetar

Një qytezë e lashtësisë, në çastin e lindjes së saj, nuk duhet përfytyruar në përpjekjen që ajo bënte për krijimin e formës qeverisëse, që do t'i jepte vetes dhe as se si do të kërkonte dhe do të diskutonte rreth ligjeve apo kombinimit të institucioneve të saj. Ligjet dhe qeverisja e saj nuk u gjendën dhe nuk do të vendoseshin sipas kësaj mënyre. Institucionet politike të qytezës antike lindën me vetë qytezën, në të njëjtën ditë me të; çdo pjesëtar i qytezës i ngërthente ato brenda vetes; sepse ato ishin në embrion të besimeve dhe të fesë së çdo njeriu.

Feja udhëzonte që vatra duhej të kishte gjithnjë një prift suprem; ajo nuk pranonte ndarjen e autoritetit fetar. Vatra shtëpiake kishte një prift të madh, i cili ishte ati i familjes; vatra e kurisë kishte kurionin ose fratriarkun; madje, çdo fis kishte edhe prijësin e vet fetar, të cilin athinasit e quanin mbretin e fisit. Gjithashtu, edhe feja e qytetit duhet të kishte priftin e saj suprem; ky prift i vatrës publike mbante emrin mbret. Ngandonjëherë, atij i jepeshin edhe tituj të tjerë; meqenëse ai ishte, para së gjithash, prift i pritanesë, grekët e quanin zakonisht atë pritan; herë-herë e quanin edhe arhont. Nën këta emra të ndryshëm, mbret, pritan, arhont, ne duhet të dallojmë një personazh, i cili është mbi të gjitha, prijës i kultit; ai mirëmban vatrën, bën flijime dhe thotë lutjet, ai kryeson vaktet fetare.

Duket se mbretërit e lashtë të Italisë dhe të Greqisë ishin sa priftërinj aq edhe mbretër. Tek Aristoteli lexojmë: "Përkujdesi për kryerjen e flijimeve publike të qytezës, u përket, sipas zakoneve fetare, jo priftërinjve të veçantë, por disa njerëzve që e nxjerrin dinjitetin e tyre nga vatra dhe që diku quhen mbretër, gjetiu pritanë dhe më tutje arhontë." Kështu shprehet Aristoteli, njeriu që ka njohur më mirë se kushdo tjetër kushtetutat e qytezave greke. Ky pasazh kaq i saktë, provon para së gjithash se, të tria fjalët, mbret, pritan, arhont, kanë qenë për një kohë të gjatë sinonimike me njëra-tjetrën; aq e vërtetë është kjo, saqë një historian i lashtë, Sharoni i Lampsakut, i cili pat shkruar një libër rreth mbretërve të Spartës, e kishte titulluar atë: Arhontët dhe Pritanët e Lacedemonasve. Më tej, ai thotë se personazhi që thirrej pa dallim me një nga këta tre emra, ndoshta me të tre njëkohësisht, ishte prift i qytetit dhe se burimi i dinjitetit dhe pushtetit të tij, ishte kulti i vatrës publike.

Karakteri priftëror i mbretërve primitivë rrëfehet qartë nga autorët e lashtësisë. Tek Eskili, vajzat e Danausit i drejtohen mbretit të Argosit me këto fjalë: "Ti je pritani i lartë dhe t'i vigjilon mbi vatrën e këtij vendi." Tek Euripidi, Oresti, vrasës i nënës së vet, i thotë Menelaut: "Është e drejtë që, si bir i Agamemnonit, unë të mbretëroj në Argos"; dhe Menelau i përgjigjet: "Dhe ti vrasës, mendon se mund të prekësh enët me ujin spastrues të flijimit? Je ti në gjendje të therësh viktimat?" Pra, funksioni kryesor i një mbreti ishte përmbushja e ceremonive fetare. Një mbret i lashtë i Siciones u rrëzua, pasi dora e tij, e përdhosur nga një vrasje, nuk ishte më në gjendje të ofronte flijime5. Në pamundësi për të qenë prift, ai nuk mund të ishte më mbret.

Homeri dhe Virgjili na rrëfejnë rreth mbretërve përherë të zënë me ceremonitë e shenjta. Nga Demosteni dimë se mbretërit e lashtë të Atikës i kryenin vetë të gjitha flijimet e caktuara nga feja e qytetit, sikurse dimë edhe nga Ksenofoni që mbretërit e Spartës ishin prijës të fesë së Spartës. Lukumonët etruskë ishin njëherazi magjistratë, prijës ushtarakë dhe priftërinj të mëdhenj.

Nuk kishte si të ndodhte ndryshe as për mbretërit e Romës. Tradita i paraqet gjithnjë si priftërinj. I pari në serinë e tyre ishte Romuli, i cili "kishte mësuar rreth shkencës së ogurëve" dhe themeloi qytezën sipas riteve fetare. I dyti ishte Numa: "Ai përmbushte, thotë Tit-Livi, pjesën më të madhe të funksioneve priftërore; por ai parashikoi se pasardhësit e tij, duke qenë se do të përballeshin shpesh me luftëra, nuk do të ishin në gjendje të përkujdeseshin për flijimet, ndaj ai krijoi edhe institucionin e flaminëve, që do të zëvendësonin mbretërit, kur ata të mos ndodheshin në Romë." Kështu funksioni priftëror romak nuk ishte gjë tjetër veç një lloj zgjatjeje e mbretërve primitivë.

Këta mbretër-priftërinj hipnin në fron përmes një ceremoniali fetar. Mbreti i ri, i çuar në majën e malit Kapitolin, ulej në një fron të gurtë, me fytyrën kthyer drejt Jugut. Në të majtë të tij, qëndronte ulur një ogur, me kokën e mbuluar nga shiritat e shenjtë dhe në dorë skeptrin ogural. Ai hiqte drejt qiellit disa vija, shqiptonte një lutje dhe duke vendosur pëllëmbën mbi kokën e mbretit, u lutej perëndive të jepnin një shenjë të dukshme se ky prijës pëlqehej prej tyre. Kur një vetëtimë apo fluturim zogjsh shfaqte miratimin e perëndive, mbreti i ri vishej me detyrën e re. Tit-Livi përshkruan ceremoninë e hipjes në fron të Numës; Denisi na siguron se një ceremoni e tillë zhvillohej për të gjithë mbretërit dhe pas mbretërve, për të gjithë konsujt; ai shton se një ceremoni e tillë praktikohej ende në kohën e tij8. Ky zakon kishte arsyet e veta: duke qenë se mbreti do të ishte njëkohësisht prijës i lartë i fesë së popullit të tij si edhe nisur nga fakti që nga lutjet dhe flijimet e tij do të varej edhe shpëtimi i qytezës, duhej që njerëzit, fillimisht, të siguroheshin se ky mbret ishte i pranuar nga perënditë.

Autorët e lashtësisë nuk na rrëfejnë asgjë rreth mënyrës se si hipnin në funksion mbretërit e Spartës; por mund të themi me siguri se kërkohej përmbushja e një ceremonie fetare. Madje, nga zakone të vjetra, që kanë mundur të vijnë deri në fund të historisë së Spartës, dëshmohet se qyteza kërkonte që këta mbretër të kishin pëlqimin e perëndive. Në këtë drejtim, ajo i pyeste vetë perënditë, duke u kërkuar "një shenjë." Ja se cila ishte kjo shenjë, sipas rrëfimit të Plutarkut: "Çdo nëntë vjet, eforët zgjedhin një natë shumë të kthjellët, por pa hënë, të ulur në heshtje, me sytë e ngulur drejt qiellit. Kur një yll kalon me shpejtësi nga një anë e qiellit te tjetra, mbretërit e tyre janë fajtorë ndaj perëndive. Atëherë, ata pezullohen nga froni mbretëror, deri sa një orakull i ardhur nga Delfi, t i shpëtojë ata nga mynxyra që i ka pllakosur.

Autoriteti politik

Ashtu si edhe në familje, ku autoriteti ngërthehej në funksionin priftëror dhe ku babai, nën cilësinë e prijësit të kultit të shtëpisë, ishte njëherazi gjykatës dhe zot, po ashtu edhe prifti i madh i qytezës ishte njëherazi edhe prijës politik i saj. Altari, sipas shprehjes së Aristotelit i jepte atij dinjitet. Kjo përzierje mes funksionit priftëror dhe pushtetit nuk duhet të na habisë aspak. Ajo ndeshet pothuajse në të gjitha fillesat e shoqërive, pasi në fëmijërinë e popujve, me sp duket, vetëm feja mund të vendoste mbi ta nënshtrimin, ose ndoshta natyra njerëzore ndien nevojën të mos i nënshtrohet kurrë ndonjë perandorie tjetër veç asaj të idesë morale.

Kemi parë se sa shumë feja e qytezës përzihej me të gjitha gjërat. Në çdo çast njeriu ndiente se varej nga perënditë e për pasojë nga prifti, i cili qëndronte mes tij dhe perëndive. Ky prift vigjilonte mbi zjarrin e shenjtë; ishte kulti i tij i përditshëm, thotë Pindari, ai që shpëtonte çdo ditë qytezën10 *. Ishte ai që njihte formulat e lutjeve, prej të cilave, perënditë nuk mund të mos josheshin; në çastin e fillimit të betejës, ishte ai që flijonte viktimën dhe i siguronte ushtrisë mbrojtjen e perëndive. Natyrshëm, një njeri i veshur me një pushtet të tillë, do të pranohej dhe njihej si prijës. Nisur nga fakti që feja shkrihej me qeverisjen, me drejtësinë, me luftën, domosdoshmërisht do të rezultonte që prifti të ishte njëherazimagjistrat, gjykatës, prijës ushtarak. "Mbretërit e Spartës, thotë Aristoteli, kanë tre atribute: ata bëjnë flijimet, komandojnë ushtrinë në luftë dhe japin drejtësinë." Denisi i Halikamasit shprehet me të njëjtët terma lidhur me mbretërit e Romës.

Rregullat ndërtuese të kësaj monarkie qenë shumë të thjeshta dhe nuk është e nevojshme që ato të kërkohen gjatë; ato kishin rijedhur drejtpërsëdrejti nga vetë rregullat e kultit. Themeluesi, që pat ngritur vatrën e shenjtë, ishte natyrshëm edhe prifti i parë. Fillimisht, trashëgimia përbënte rregullin bazë për përçimin e kultit; qoftë kur vatra i përkiste një familjeje të vetme, qoftë kur ajo i përkiste krejt qytezës, feja udhëzonte që kujdesi për mirëmbajtjen e saj, kalonte gjithnjë nga ati tek i biri. Pra, pozicioni priftëror së bashku me atë të pushtetit, ishin qysh në fillim, të një karakteri të trashëgueshëm.

Një tipar i njohur mirë, në historinë e lashtë të Greqisë, provon në mënyrë spikatëse se, fillimisht, roli mbretëror, i përkiste njeriut që kishte ngritur vatrën e qytezës. Dihet se popullsia e kolonive joniane nuk ishte athinase, por një përzierje pellazgësh, eolasish, abantësh dhe kadmenësh. E megjithatë, të gjitha vatrat e qytezave të reja u ngritën nga pjesëtarët e familjes fetare të Kodrusit. Prej këtu do të rezultonte se këta kolonë, në vend të kishin për prijës një njeri të racës së tyre, për shembull, pellazgët një pellazg, abantët një abant, eolasit një eolas, funksionin e mbretit, në të dymbëdhjetë qytezat, do t'ua jepnin kodritëve. Sigurisht, këto personazhe nuk e kishin fituar autoritetin e tyre përmes forcës, pasi ata ishin të vetmit athinas që bënin pjesë në këtë aglomeracion të madh. Por, duke qenë se ata kishin ngritur vatrat, ata kishin gjithashtu edhe të drejtën për mirëmbajtjen e tyre. Për rrjedhojë, funksioni mbretëror iu dha atyre pa diskutim dhe mbeti i trashëgueshëm në familjen e tyre. Bato kishte themeluar Cirenajkën në Afrikë: atje, batiadët do të ruanin për një kohë të gjatë dinjitetin mbretëror. Protisi kishte themeluar Marsejën: protiadët, nga ati tek i biri, do të ushtronin atje funksionin e tyre priftëror dhe do të gëzonin privilegje të mëdha.

Pra, në qytezat e lashtësisë, prijësit dhe mbretërit nuk u vendosën si rrjedhojë e përdorimit të forcës. Nuk do të ishte e vërtetë të thuhej se i pari mbret i tyre, ishte një luftëtar fatlum.

Autoriteti buroi, sikurse thotë Aristoteli, nga kulti i vatrës. Feja krijoi mbretin në qytet ashtu sikurse ajo kishte krijuar edhe prijësin e familjes në shtëpi. Besimi, besimi i padiskutueshëm dhe hijerëndë, cilësonte se prifti trashëgimtar i vatrës ishte njëherazi edhe depozitues i sendeve të shenjta edhe rojtar i perëndive. Si mund të hezitohej fi nënshtroheshe një njeriu të tillë? Mbreti ishte një qenie e shenjtë, thotë Pindari. Në figurën e tij shihej, ndonëse jo krejtësishtnjë perëndi, të paktën, "njeriu më i fuqishëm, që mund të largonte idhnimin e perëndive", njeriu, pa ndihmën e të cilit asnjë lutje nuk ishte e efektshme, asnjë flijim nuk pranohej.

Ky funksion mbretëror, gjysmë fetar dhe gjysmë politik, u vendos në të gjitha qytezat, që me lindjen e tyre, pa përpjekje nga ana e mbretërve, pa kundërshtime nga ana e popullit. Ne nuk shohim në fillimet e popujve të ndryshëm, luhatjet dhe luftërat që kanë shoqëruar lindjen e mundimshme të shoqërive moderne. Dihet sa kohë është dashur, pas rënies së perandorisë romake, për të rigjetur rregullat e një shoqërie të organizuar. Për shekuj me radhë, Europa ka parë princër nga më të ndryshmit, t'i kundërvihen njëri-tjetrit se kush e kush do të qeveriste popujt dhe ngandonjëherë edhe vetë popuj që kanë refuzuar çdo lloj organizimi shoqëror. Një spektakël i tillë nuk haset as në Greqinë dhe as në Italinë e lashtë; historia e tyre nuk fillon me konflikte; revolucionet do të shfaqeshin vetëm në fund. Te këto popullsi, formimi i shoqërisë është bërë në mënyrë të ngadaltë, për një kohë të gjatë, shkallë-shkallë, duke kaluar nga familja te fisi dhe nga fisi te qyteza, por gjithnjë pa tronditje dhe pa luftëra. Funksioni mbretëror u vendos në mënyrë të natyrshme, fillimisht në familje dhe më pas në qytet. Ai nuk ishte përfytyrim i ambicies personale të dikujt; ai lindi si rrjedhojë e një nevoje të dukshme për të gjithë. Për shekuj me radhë, ushtrimi i funksionit mbretëror do të ishte i qetë, i nderuar dhe njerëzit i nënshtroheshin atij. Mbretërit nuk kishin nevojë për forcë materiale; ata nuk kishin as ushtri as thesare; por, të mbështetur nga të tilla besime, të fuqishme mbi shpirtin njerëzor, autoriteti i tyre do të ishte i shenjtë dhe i padhunueshëm.

Një revolucion, për të cilin do të flasim më tej, do të përmbyste mbretërinë në të gjitha qytezat. Por edhe duke rënë, ajo nuk la kurrfarë urrejtjeje në zemrat e njerëzve. Ajo lloj përbuzjeje, përzier me smirë dhe zemërim, që zakonisht shoqëron rrëzimin e madhështive nga froni, atë nuk do ta prekte asnjëherë. Sado që funksioni mbretëror do të binte nga vakti, respekti dhe dashuria e njerëzve për të, mbetën të lidhur me kujtimin e tij. Madje në Greqi u pa diçka që nuk është shumë e zakontë në histori; në qytezat, ku familja mbretërore nuk u shua, jo vetëm që ajo nuk u dëbua, por të njëjtët njerëz, të cilët e kishin zhveshur atë prej pushtetit, vazhdonin ta nderonin. Në Efes, në Marsejë, në Sirenë, familja mbretërore, edhe pse e privuar prej pushtetit të saj, vazhdoi të rrethohej nga respekti i popujve, duke ruajtur njëkohësisht edhe titullin dhe simbolet e mbretërisë.

Popujt vendosën regjimin republikan; por emri i mbretit, jo vetëm që nuk u kthye në fyerje, por do të mbetej një titull i nderuar. Është krijuar zakoni që ky emër të urrehet dhe përbuzet: gabim i çuditshëm! Gjatë lutjeve, romakët e përdomin këtë emër për t'iu drejtuar perëndive. Nëse uzurpuesit e froneve nuk do të guxonin kurrë të mermin këtë titull, kjo i detyrohet më tepër faktit që ai konsiderohej i shenjtë. Në Greqi, monarkia do të rivendosej mjaft herë në shumë qytete; por monarkët e rinj nuk do të pretendonin kurrë të quheshin mbretër dhe do të kënaqeshin vetëm me emrin tiranë. Ajo që bënte ndryshimin në këta dy emra, nuk ishin cilësitë morale më të mëdha apo më të vogla që ngërtheheshin te sovrani; nuk quhej mbret një princ i mirë dhe tiran një i keq. Ajo që dallonte njërin nga tjetri, ishte kryesisht feja. Mbretërit e fillimit kishin përmbushur funksionin e priftërinjve dhe autoriteti i tyre kishte buruar nga autoriteti i , vatrës; tiranët e epokës pasuese nuk ishin veçse prijës politikë dhe pushtetin e tyre ia detyronin vetëm forcës ose zgjedhjes.

Magjistrati

Shkrirja e autoritetit politik dhe funksionit fetar në të njëjtin autoritet, nuk do të merrte fund me funksionin mbretëror. Revolucioni, i cili do të vendoste regjimin republikan, nuk i ndau funksionet, përzierja e të cilave dukej diçka shumë e natyrshme dhe përbënte ligjin themelor të shoqërisë njerëzore. Magjistrati që do të zëvendësonte mbretin, ishte ashtu si edhe ai, njëherazi prift dhe prijës politik.

Ngandonjëherë, ky magjistrat i zgjedhur çdo vit, mbante titullin e shenjtë mbret. Diku tjetër, emri pritan, që përdorej për të, do të tregonte funksionin e tij kryesor. Në qytete të tjera, do të mbizotëronte titulli arhont. Për shembull, në Tebë, magjistrati i parë quhej me këtë emër. Por ajo që Plutarku thotë rreth kësaj magjistrature, dëshmon se ajo ndryshonte fare pak nga funksioni priftëror. Gjatë kohës së ushtrimit të magjistraturës së tij, arhonti duhej të mbante një kurorë, ashtu siç mbanin edhe priftërinjtë; feja i ndalonte ata të mbanin leshra të gjata apo çdo lloj sendi prej hekuri me vete, udhëzime që e bëjnë atë disi të ngjashëm me flaminët romakë. Qyteti i Plateas kishte gjithashtu një arhont dhe feja e kësaj qyteze kërkonte që ai të vishej me të bardha, pra me ngjyrën e shenjtë, gjatë gjithë periudhës së magjistraturës së vet.

Ditën e fillimit të magjistraturës së tyre, arhontët athinas ngjiteshin në Akropol, një kurorë mirte mbi kokë, dhe bënin atje një flijim për hyjninë e tyre poliade. Gjatë ushtrimit të funksioneve të tyre, ishte gjithashtu zakon që ata të vendosnin mbi kokë një kurorë me gjethe. Mirëpo, dihet se kurora, e tilla në afat të gjatë do të kthehej dhe do të mbetej emblemë e pushtetit, në atë kohë nuk ishte veç një emblemë fetare, një shenjë e jashtme, e cila shoqëronte lutjet dhe flijimet. Mes nëntë arhontëve, ai që quhej mbret ishte para së gjithash prijës i fesë; por secili nga kolegët e tij duhej të përmbushte gjithashtu edhe një funksion priftëror, të përkujdesej për ndonjë flijim që u duhej kushtuar perëndive.

Grekët kishin një shprehje të përgjithshme për emërtimin e magjistratëve; , që fjalë për fjalë do të thotë, ata që duhet të përmbushin flijimin: shprehje e lashtë që dëshmon për idenë që ekzistonte fillimisht rreth magjistratit. Lidhur me këto personazhe, Pindari thotë se, nëpërmjet dhurimeve që i bëjnë vatrës, ata sigurojnë shpëtimin e qytezës.

Në Romë, veprimi i parë i konsullit konsistonte në kryerjen e një flijimi në altarin e forumit. Viktimat silleshin në sheshin publik; kur prifti kryesor i shpallte ata të denjë për të kryer sakrificën, konsulli i therte me duart e tij, ndërkohë që një kasnec e urdhëronte turmën të ruante heshtjen, ndërsa dikush luante në fyell një melodi të shenjtë. Disa ditë më vonë, konsulli shkonte në Lavinium, prej ku rridhnin penatët romakë, dhe ofronte edhe një flijim tjetër.

Kur këqyrim me kujdes natyrën e magjistratit te njerëzit e lashtësisë, shohim se sa pak ngjason ai me kryetarët e shteteve të shoqërive moderne. Në personin e tij shkrihet prifti, gjykatësi, komandanti. Ai përfaqëson qytezën, e cila mishëron një shoqërim po aq fetar sa edhe politik. Ai ka në duart e veta oguret, ritet, lutjen, mbrojtjen e perëndive. Konsulli është diçka më shumë se njeriu i zakonshëm; ai është ndërmjetësi mes njeriut dhe hyjnisë. Nga fati i tij varet edhe fati publik; ai është si një lloj shpirti mbrojtës i qytezës. Vdekja e një konsulli funeste republikën. Kur konsulli Klaudius Neron braktis ushtrinë, për t'i shkuar në ndihmë shokut të tij, Tit-Livi përshkruan se sa shumë u alarmua Roma për fatin e kësaj ushtrie; sepse e privuar nga prijësi i saj ushtria do të ishte njëkohësisht e privuar edhe nga mbrojtja qiellore; bashkë me konsullin, ishin larguar edhe ogurët, domethënë besimi dhe perënditë.

Magjistraturat e tjera romake, që në njëfarë mënyre ishin gjymtyrë të shkëputura njëra pas tjetrës nga konsulati, grumbulluan mbi vete, sikurse edhe ai, atribute priftërore dhe atribute politike. Në ditë të caktuara, censori, me kurorë mbi kokë, shihej tek bënte flijime në emër të qytezës dhe godiste me dorën e tij viktimat. Pretorët, edilët kurulë, kryesonin festat fetare. Nuk kishte magjistrat që mos të përmbushte ndonjë rit të shenjtë; sipas mendimit të njerëzve të lashtësisë, çdo lloj autoriteti duhej të kishte, në njëfarë mënyre, një karakter të shenjtë. Të vetmit që nuk ishin të detyruar të përmbushnin kurrfarë flijimi, ishin tribunët e plebenjve; kjo është edhe arsyeja se përse ata nuk llogariteshin midis magjistratëve të vërtetë. Më tej, do të shohim se autoriteti i tyre ishte i një natyre krejtësisht të jashtëzakonshme.

Karakteri priftëror që i vishet magjistratit, shfaqet para së gjithash në mënyrën e zgjedhjes së tij. Sipas njerëzve të lashtësisë, thjesht votimi nuk ishte i mjaftueshëm për të vendosur se cili do të ishte prijës i qytezës. Për sa kohë që zgjati mbretëria primitive, ishte e natyrshme që ky prijës të caktohej mbi bazën e origjinës, në funksion të ligjit fetar, sipas të cilit, biri zinte, mbi bazë trashëgimie, vendin e të atit të tij, në ushtrimin e çdo funksioni fetar; ishte e qartë se statusi i origjinës zbulonte së tepërmi vullnetin e perëndive. Kur revolucionet do të zhduknin kudo këtë lloj mbretërimi, duket se njerëzit janë përpjekur të gjejnë kudo një mënyrë zgjedhjeje të pranuar nga perënditë, që të zëvendësonte të drejtën e origjinës; athinasit, sikurse shumë prej popujve të tjerë grekë, nuk gjetën mënyrë tjetër më të mirë sesa shorti. Por është e rëndësishme që rreth kësaj mënyre të vepruari të mos krijohet ndonjë ide e rreme, pasi, shpesh, ajo ka qenë objekt akuzash rreth demokracisë athinase; për këtë është e nevojshme të depërtojmë në mendimin e njerëzve të lashtësisë. Për ta, shorti nuk ishte rastësia; shorti ishte zbulimi i vullnetit hyjnor. Ashtu sikurse në tempuj, ai përdorej për të kapur të fshehtate qiellit, po ashtu qyteza i referohej atij edhe për zgjedhjen e magjistratit. Njerëzit qenë të bindur se, perënditë përzgjidhnin më të denjin mes njerëzve, nëpërmjet nxjerrjes së emrit nga uma. Platoni shpreh mendimin e njerëzve të lashtësisë, kur thotë: "Për njeriun që shorti cakton, themi se është i dashur për hyjninë dhe i denjë për të urdhëruar. Për të gjitha magjistraturat që kanë të bëjnë me sendet e shenjta, duke i lënë hyjnisë zgjedhjen e atyre që janë të pëlqyeshëm për të, ne i drejtohemi shortit." Kështu, qyteza besonte se ajo i merrte magjistratët e saj drejtpërdrejt nga perënditë.

Në thelb, por nën një paraqitje të jashtme të ndryshme, e njëjta gjë ndodhte edhe në Romë. Caktimi i konsullit nuk duhej t'u përkiste njerëzve. Një magjistrat nuk mund të krijohej legjitimisht nga vullneti apo trilli i popullit. Ja se si zgjidhej ai. Magjistrati në detyrë, pra njeriu që mbartte tashmë karakterin e shenjtë dhe oguret, caktonte një ditë, të cilën ai e konsideronte të përshtatshme për caktimin e konsullit. Gjatë natës që paraprinte këtë ditë, ai rrinte jashtë, zgjuar, me sy të ngulur drejt qiellit dhe vëzhgonte shenjat e dërguara prej perëndive, ndërkohë që, mendërisht, ai thoshte me vete edhe emrin e kandidatëve të ndryshëm për këtë magjistrafurë. Nëse shenjat ishin të mbara, kjo donte të thoshte se perënditë i pëlqenin kandidaturat. Të nesërmen, populli mblidhej në fushën e Marsit; i njëjti personazh që ishte këshilluar gjatë natës me perënditë, tani kryesonte kuvendin. Ai thërriste me zë të lartë emrat e kandidatëve, rreth të cilëve ai kishte grumbulluar ogurët; nëse mes atyre që kërkonin vendin e konsullit, gjendej edhe ndonjë syresh, për të cilin oguret nuk kishin qenë të favorshme, emri i tij nuk thuhej. Populli votonte vetëm për emrat e propozuar nga kryesuesi i kuvendit14. Nëse kryesuesi shqiptonte emrat e vetëm dy kandidatëve, populli do të votonte, domosdoshmërisht, vetëm për ta; nëse ai shqiptonte tre emra, populli zgjidhte mes tyre. Kuvendi nuk kishte kurrë të drejtë të votonte për emra të tjerë, të ndryshëm prej atyre që kryesuesi kishte shqiptuar; oguret kishin qenë të mbara vetëm për ta dhe kjo siguronte pëlqimin e perëndive.

Kjo mënyrë zgjedhjeje, e cila do të ndiqej me skrupulozitet edhe gjatë shekujve të parë të republikës, shpjegon disa veçori të historisë romake, që fillimisht na habisin. Për shembull, shihet shpesh se populli shprehet thuajse njëzëri për të shpënë drejt postit të konsullit dy njerëz njëherazi, por që, gjithsesi, është e pamundur; kjo për faktin se kryesuesi nuk ka mundur të nxjerrë oguret e nevojshme për këta dy njerëz, ose sepse për ta oguret nuk kanë qenë të mbara. Nga ana tjetër, shpesh kemi parë se si, në mjaft raste, populli ka qenë i detyruar të votojë në postin e konsullit dy njerëz të urryer prej tij; kjo për faktin se kryesuesi ka shqiptuar vetëm dy emra. Pra, populli është i detyruar të votojë vetëm për ta; vota e tij nuk shprehet vetëm me po ose jo; çdo zgjedhje duhet të zhvillohet mbi dy emra të përveçëm, pa prani emrash të tjerë, të ndryshëm nga ata që janë paraqitur. Populli, të cilit i vihen përpara kandidatura të urryera për të, mund të shprehë zemërimin e tij, duke u larguar pa votuar; brenda mureve mbetet gjithnjë një numër i mjaftueshëm qytetarësh p&eu