Qyteza
Qyteti antik
~Foustel De Coulanges
Origjina e Mendimit
~Jean Pierre Vernant
Struktura e simbolizmit ilir
~Aleksandër Stipçevic
Roma Mbretërore
~Shaban Dervishi
Republika e hershme
~Shaban Dervishi
Zgjerimet e para të Romës (753 – 350 para Jezu Krishtit)
~Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Arkeologjisë
V
XV
XX
Shqipëria Arkeologjike
~Muzafer Korkuti
Arkitektura Sepulkrale
~Apollon Baçe
Në pranverë të vitit 1396
~Oliver Jans Schmitt
Republika detare e Venedikut
~Oliver Jens Schmitt
Ajkuna kján Omerin
~Curraj – Epér (Mirash Gjoni)
Orët e Mujit
~Visaret e Kombit
Bylisi
~Neritan Ceka, Skënder Muçaj

Qyteza

Fratria dhe kuria. Fisi Perënditë e natyrës fizike Formimi i qytezës Qyteti Kulti i themeluesit: legjenda e Eneas Perënditë e qytezës Besimet e qytezës Festat dhe kalendari Ritualet Qeverisja e qytezës. Mbreti Mërgimi Qytet - shteti Konfederatat Romaku, Athinasi Liria individuale

Conrad Grunenberg (Beschreibung der Reise nach Jarusalem 1487. Biblioteka Karlsruhe)
Harta e Ballkanit sipas Ptolemeut (Johanes Schott 1477)
Model, tempulli i Zeusit dhe ndërtesat përreth, Olimpia Museum

 

Fratria dhe kuria. Fisi

Deri tani nuk kemi dhënë, dhe ende nuk mund të japim, kurrfarë datash. Në historinë e shoqërive të lashta të përmendura deri këtu, epokat përcaktohen më lehtë nëpërmjet vazhdimësisë së ideve dhe institucioneve, sesa prej viteve.

Studimi i rregullave të lashta të së drejtës private na ka dhënë mundësinë të shohim, përtej kohëve të quajtura historike, një periudhë shekujsh gjatë të cilëve familja ka qenë e vetmja formë e organizimit shoqëror. Gjatë kësaj periudhe, familja mund të përfshinte në kornizën e saj të gjerë disa mijëra qenie njerëzore. Por në këta kufij, shoqërimi njerëzor ishte ende tepër i ngushtë: tepër i ngushtë për nevojat materiale, pasi ishte e vështirë që kjo familje të vetëplotësonte gjithë nevojat e saj për të mbijetuar; gjithashtu, tepër i ngushtë, në pikëpamje të nevojave morale të natyrës sonë, pasi tashmë kemi parë, përkatësisht, se sa e pamjaftueshme ishte njohja e elementit hyjnor dhe sa i paplotë ishte morali.

Ngushtësia e kësaj shoqërie primitive i përgjigjej në mënyrë të mjaftueshme idesë së ngushtë që ekzistonte rreth hyjnisë. Çdo familje kishte perënditë e veta dhe njeriu perceptonte dhe adhuronte vetëm perënditë shtëpiake. Por ai nuk do të ndihej për shumë kohë i kënaqur me këto perëndi, të vendosura tepër ulët, në krahasim me atë që mund të rrokte inteligjenca e tij.

Në rast se njeriut do t'i duheshin ende shumë shekuj për të përfytyruar Zotin si një qenie të vetme, të pakrahasueshme dhe të pafundme, më së paku ai do t'i afrohej pandjeshmërisht këtij ideali, duke zmadhuar nga periudha në periudhë botëkuptimin e tij dhe duke larguar pak nga pak vijën e horizontit, që ndante për të Qenien hyjnore nga sendet e kësaj toke.

Pra, ideja fetare dhe shoqëria njerëzore do të rriteshin njëherazi dhe paralelisht me njëra-tjetrën.

Besimi shtëpiak ndalonte që dy familje të përziheshin dhe të shkriheshin së bashku. Por ndërkohë, mundej që një numër familjesh, pa sakrifikuar asgjë nga besimi i tyre i veçantë, të bashkoheshin, të paktën, për kremtimin e një kulti tjetër, të përbashkët për to. Kjo ndodhi. Një numër i caktuar familjesh, formuan një grup, të cilin gjuha greke e quante fratri, ndërsa gjuha latine kuri'. Vallë, a ekzistonte midis familjeve të të njëjtit grup një lidhje lindjeje? E pamundur ta pohojmë. Është e sigurt se, ky shoqërim i ri nuk u bë pa njëfarë zgjerimi të idesë fetare. Pikërisht, në çastin kur ato do nisnin të bashkoheshin, familjet do të konceptonin një hyjni më të lartë sesa perënditë e tyre shtëpiake dhe kjo hyjni, për ta, ishte e përbashkët dhe vigjilonte në mbrojtje të krejt grupit. Për të, ato ndërtuan një altar, ndezën një zjarr të shenjtë dhe ngritën një kult.

Nuk kishte kuri apo fratri që të mos kishte altarin dhe perëndinë e saj mbrojtëse. Akti fetar që kryhej për nder të saj ishte i njëllojtë me atë që kryhej në gjirin e familjes. Ai kishte të bënte kryesisht me një vakt të përgatitur në mënyrë të përbashkët; ushqimi përgatitej mbi altar dhe për rrjedhojë ishte i shenjtë; ceremonia e ngrënies së tij shoqërohej me recitimin e disa lutjeve; gjatë ceremonisë së ngrënies, hyjnia ishte e pranishme dhe merrte pjesën e saj në ushqime dhe në pije.

Në Romë, vaktet fetare të kurisë mbijetuan për një kohë të gjatë; Ciceroni i përmend, Ovidi i përshkruan. Në kohën e Augustit, ato vazhdonin të ruanin ende formën e tyre të lashtë. "Në ato banesa të lashta, thotë një historian i kësaj epoke, kam parë se si ushqimi shtrohej para perëndisë; tryezat ishin prej druri, sipas zakonit të njerëzve të lashtësisë dhe enët ishin prej balte. Ushqimi përbëhej nga buka, ëmbëlsira me miell dhe disa fruta. Kam parë se si zhvilloheshin libacionet; ato nuk kryheshin, duke derdhur pijet nga kupa të arta apo të argjendta, por nga vazo prej argjile; kam admiruar njerëzit e ditëve tona, që iu qëndrojnë aq besnikë riteve dhe zakoneve të etërve të tyre." Në Athinë, në ditët e festave të tilla si Apaturiat dhe Targeliat, çdo fratri mblidhej rreth altarit të saj; në të flijohej një viktimë; mishi piqej në zjarrin e shenjtë dhe ndahej midis të gjithë pjesëtarëve të fratrisë, duke treguar njëkohësisht shumë kujdes, që asnjë i huaj të mos merrte pjesë prej tij.

Disa zakone kanë mundur të mbijetojnë deri në periudhat më të vonshme të historisë greke dhe hedhin njëfarë drite rreth natyrës së fratrisë antike. Kështu, shohim se, në kohën e Demostenit, për të bërë pjesë në një fratri, individit i duhej të kishte lindur në mënyrë legjitime në një prej familjeve që e përbënin atë. Si besimi i fratrisë ashtu edhe ai i familjes, përçohej vetëm nëpërmjet gjakut Athinasi i ri paraqitej përpara fratrisë nga i ati, i cili betohej se ai ishte biri i tij. Pranimi bëhej sipas një trajte fetare. Fratria flijonte një viktimë, mishin e së cilës e piqte mbi altar; gjatë ceremonisë, ishin të pranishëm të gjithë anëtarët e saj. Në rast se ata nuk e pranonin të sapoardhurin e ri, gjë të cilën ata kishin të drejtë ta bënin nëse dyshonin rreth legjitimitetit të lindjes së tij, ata hiqnin mishin nga altari. Në rast se ata nuk e bënin këtë edhe pas pjekjes së mishit, por ndanin me të sapoardhurin mishin e viktimës, djaloshi i ri konsiderohej i pranuar dhe bëhej në mënyrë të pakthyeshme, anëtar i këtij grupi4. Ajo që i shpjegon këto praktika është se njerëzit e lashtësisë besonin se çdo lloj ushqimi i përgatitur mbi altar dhe i ndarë midis shumë personash, vendoste mes tyre një lidhje të pazgjidhshme dhe një bashkim të shenjtë, i cili pushonte vetëm me fundin e jetës.

Çdo fratri apo kuri kishte një prijës, kurion ose fratriark, funksioni kryesor i të cilit ishte të kryesonte ceremoninë e flijimeve. Ndoshta, fillimisht, atributet e tij kanë qenë më të mëdha. Fratria kishte kuvendin dhe gjykatën e vet dhe mund të merrte vendime. Në të, ashtu sikurse edhe në gjirin e familjes, kishte një perëndi, një kult, një ritual fetar, një drejtësi, një qeverisje. Ajo ishte një shoqëri e vogël e modeluar njëlloj si familja.

Natyrisht, ky grupim vazhdoi të zmadhohej, gjithnjë sipas së njëjtës mënyrë. Një numër kurish apo fratrish do të bashkoheshin dhe do të formonin një fis.

Ky rreth i ri, kishte edhe ai besimin e vet; në çdo fis kishte një altar dhe një hyjni mbrojtëse të veçantë.

Zakonisht, perëndia e fisit ishte e së njëjtës natyrë si edhe ajo e fratrisë apo familjes. Ajo mishërohej në një burrë të hyjnizuar, një hero. Emri i fisit rridhte prej tij; kështu grekët, atë e quanin hëros ëponyme. Ai kishte ditën e caktuar, për kremtimin e festës së tij çdo vit. Pjesa kryesore e ceremonisë fetare përbëhej nga një vakt, ku merrte pjesë krejt fisi6.

Fisi, ashtu si edhe fratria, mbante kuvendet e veta dhe merrte vendime, ndaj të cilave duhej të nënshtroheshin të gjithë pjesëtarët. Ai kishte gjykatën e vet dhe gëzonte të drejtën e gjykimit mbi anëtarët e tij. Ai kishte një prijës, tribunus. Nga ato të dhëna që disponojmë, shohim se, fillimisht, fisi ishte ndërtuar për të qenë një shoqëri e pavarur, njëlloj sikur mbi të të mos kishte asnjë pushtet shoqëror.

Perënditë e natyrës fizike

Përpara se të kalojmë nga krijimi i fiseve në lindjen e qytezave, duhet të flasim rreth një ngjarjeje të madhe, të ndodhur në jetën intelektuale të këtyre popullsive të lashta.

Kur kemi hulumtuar besimet e vjetra të popujve në fjalë, kemi gjetur një besim, i cili në qendër të tij kishte të parët dhe simbol të vet, vatrën; ky besim ndërtoi familjen dhe vendosi ligjet e para. Por kjo racë pati gjithashtu, në të gjitha degëzimet e saj, edhe një besim tjetër, atë ku figurat kryesore qenë Zeusi, Hera, Athina, Junoni, pra figurat e Olimpit helenik dhe ato të Kapitolit romak.

Nga këto dy besime, i pari i nxirrte perënditë e veta nga shpirti njerëzor; i dyti nga natyra fizike. Nëse ndjenja e forcës së gjallë dhe e ndërgjegjes që ajo mbartte me vete, e pat frymëzuar për herë të parë njeriun me idenë e parë të hyjnores, përplasja me pafundësinë që e rrethonte dhe e shtypte atë gdhendi në të një ndjenjë fetare të një lloji tjetër.

Njeriu i kohëve të para ishte pa reshtur në prani të natyrës; zakonet e jetës së qytetëruar nuk kishin mundur të vendosnin, ende, mes tij dhe natyrës, një vel ndarës. Shikimi i tij hutohej nga bukuria e natyrës apo nga madhështia e saj. Ai i gëzohej dritës, i trembej natës dhe tek shihte rikthimin e "kthjelltësisë së shenjtë të qiejve", në fund të ndërgjegjes së tij ai ndiente vetëm mirënjohje. Jeta e tij ishte në duart e natyrës. Ai priste me padurim renë bamirëse, prej nga vareshin të korrat e tij; ai i trembej stuhisë, që mund të rrënonte punën dhe shpresën e një viti. Në çdo çast, ai ndiente dobësinë e vet dhe forcën e pakrahasueshme të asaj që e rrethonte. Ndaj kësaj natyre të fuqishme, ai ushqente, njëherazi, një ndjenjë nderimi, dashurie dhe tmerri.

Kjo ndjenjë nuk do ta çonte atë menjëherë drejt konceptimit të një Zoti të vetëm, drejtues të gjithësisë. Ai nuk e kishte ende idenë e gjithësisë. Ai nuk e dinte ende që toka, dielli, trupat qiellorë, janë pjesë të të njëjtit trup; ai nuk mund të përfytyronte se trupat qiellorë nuk drejtoheshin nga një Qenie e vetme. Që në shikimet e para që ai do të hidhte mbi botën e jashtme, ai e përfytyroi atë si një lloj republike të pështjellë, ku forcat kundërshtare luftonin njëra-tjetrën. Meqenëse ai i gjykonte gjërat e jashtme sipas vetes, ku ai ndiente se në të kishte edhe një qenie të lirë, në çdo pjesë të krijimit të rruzullit, te toka, pemët, retë, uji i lumit, dielli, ai nuk do të shihte gjë tjetër veç individë të ngjashëm me veten e tij; ai do ti konsideronte ato si diçka që mendon, të vullnetshme, të aftë për të bërë zgjedhjen e veprimeve të saj. Por duke ndierë se ato ishin shumë më të fuqishme dhe e sundonin atë, ai u detyrua të pohonte nënshtrimin e tij; ai do t'u lutej dhe do t i adhuronte ato, duke i kthyer në perëndi.

Kështu pra, në këtë racë, ideja fetare u paraqit në dy forma shumë të ndryshme. Nga njëra anë, njeriu ia bashkëngjiti atributin hyjnor parimit të padukshëm, ndërgjegjes, asaj që ai ndiente në shpirt, asaj që ai ndiente të shenjtë brenda vetes. Nga ana tjetër, ai do t'ua bashkëngjiste idenë që kishte për hyjnoren objekteve të jashtme që sodiste, që donte apo i ndruhej, elementëve fizikë, që sundonin lumturinë ose jetën e tij. Këto dy rende besimesh çuan në lindjen e dy feve, të cilat mbijetuan po aq sa do të mbijetonin edhe shoqëritë greke dhe romake. Këto dy besime nuk do të përplaseshin me njëra-tjetrën; madje, ato do të bashkëjetonin mjaft mirë mes tyre dhe do të bashkëndanin sundimin mbi njeriun; megjithatë, ato nuk u ngatërruan kurrë mes tyre. Dogmat që ato kishin, qenë krejt të ndryshme nga njëra-tjetra, shpesh kontradiktore, ato ishin ceremoni dhe praktika krejtësisht të ndryshme. Kulti i perëndive të Olimpit dhe ai i heronjve dhe manëve, mes tyre, nuk do të kishin kurrë gjë të përbashkët. Nga këto fe, njëra, ajo e të vdekurve, e ardhur nga një epokë tepër e lashtë, do të mbetej në praktikën e saj gjithnjë e pandryshuar, ndonëse dogmat e saj do të veniteshin pak nga pak; feja tjetër, ajo e natyrës fizike, do të zhvillohej lirisht gjatë rrjedhës së kohërave, duke ndryshuar gradualisht legjendat dhe doktrinat e saj dhe duke shtuar pa reshtur sundimin mbi njeriun.

Raporti i kësaj feje me zhvillimin e shoqërisë njerëzore

Besohet se rudimentet e para të fesë së natyrës janë tepër të lashta; ndoshta ato janë po aq të lashta sa edhe kulti i të parëve; por, meqenëse ajo u përgjigjej disa koncepteve më të përgjithshme dhe më të larta, asaj do fi duhej shumë kohë për t'u fiksuar në një doktrinë të përpunuar. Dihet mirë se, në këtë botë, ajo nuk u krijua brenda një dite dhe as nuk doli e gatshme nga mendja e një njeriu të vetëm. Në fillesat e kësaj feje nuk ka as ndonjë profet dhe as ndonjë grumbull priftërinjsh. Ajo lindi në mendjet e ndryshme njerëzore, si rrjedhojë e efektit që forcat e natyrës ushtronin mbi to. Çdo mendje do e krijonte atë sipas formës së vet. Mes gjithë këtyre perëndive, produkt i mendjeve të ndryshme, do të kishte ngjashmëri, sepse te njeriu, idetë formoheshin sipas një mënyre pak a shumë të njëjtë; por njëkohësisht, edhe shumëllojshmëria e këtyre perëndive do të qe jashtëzakonisht e madhe, pasi çdo mendje krijonte perënditë e saj. Një gjë e tillë do të bënte që për një kohë shumë të gjatë, kjo fe të ishte tejet e pështjellë dhe perënditë që ajo nderonte, të panumërta.

Megjithatë, elementet që mund të hyjnizoheshin, nuk ishin të shumta në numër. Dielli që mbars, toka që ushqen, reja, ku bamirëse ku e dëmshme, këto ishin forcat kryesore që do të ngriheshin në perëndi. Por nga secili prej këtyre elementeve do të lindnin me mijëra perëndi. Arsyeja qëndronte në atë që i njëjti element fizik, i perceptuar në aspekte të ndryshme, do të merrte nga njeriu emra të ndryshëm. Për shembull, dielli, diku do të quhej Herakles (i lavdishmi), diku tjetër Febus (vezullonjësi), në një vend tjetër Apolon (ai që dëbon natën ose të keqen); dikush do ta quante Qenie e epërme (Hyperion), një tjetër, Qenie bamirëse; për një kohë të gjatë, grupet e njerëzve që kishin emërtuar me emra të ndryshëm trupin e ndritshëm qiellor, nuk e dinin që këta emra ia kishin dhënë të njëjtit zot.

Faktikisht, çdo njeri adhuronte vetëm një numër të vogël hyjnish; por perënditë e njërit nuk dukeshin si perënditë e tjetrit. Në të vërtetë, perënditë mund të ngjasonin me njëra-tjetrën; shumë njerëz kishin mundur, që veç e veç t'i jepnin perëndisë së tyre emrin e Apolonit ose të Herkulit, sepse këto fjalë i përkisnin gjuhës së zakonshme dhe shërbenin si mbiemra që emërtonin Qenien hyjnore nisur nga cilësitë e veta më spikatëse. Por grupet e ndryshme të njerëzve nuk mund të besonin se, nën të njëjtin emër, fshihej vetëm një perëndi. Jupiterët ishin të panumërt; po kështu Minervat, Dianat, Junonët, të cilat ngjanin shumë pak mes tyre. Pjellë ë përfytyrimit të lirë të çdo mendjeje dhe në njëfarë mënyrë pronë e çdo truri, këto perëndi do të mbeteshin, për një kohë të gjatë, të pavarura prej njëra-tjetrës dhe secila do të kishte legjendën dhe kultin e saj të veçantë.

Meqenëse shfaqjet e para të këtyre besimeve i përkasin një epoke kur njerëzit jetonin ende në gjendjen e familjes, këto perëndi fillestare, ashtu si edhe demonët, heronjtë dhe larët, do të kishin tiparet e perëndive të shtëpisë. Çdo familje kishte krijuar perënditë e veta dhe i ruante ato si mbrojtëse; shërbimet e tyre, ajo nuk dëshironte t'i ndante me të tjerët. Ky mendim shfaqet shpesh edhe në himnin e Vedave; nuk ka dyshim se kjo ide mund të ketë ekzistuar edhe në mendjen e Ariave të Perëndimit, sepse ajo ka lënë gjurmë të dukshme në fenë e tyre. Paralelisht faktit që një familje, nëpërmjet personifikimit të një elementi fizik, krijonte një perëndi, ajo ia bashkëngjiste atë vatrës së vet, e radhiste atë mes penatëve të vet, duke shtuar në të, veç formulës së zakonshme të lutjes, edhe disa fjalë të tjera. Kjo është edhe arsyeja, që te njerëzit e lashtësisë hasen shpesh shprehje si: perënditë që banojnë pranë vatrës sime, Jupiteri i vatrës sime, Apoloni i etërve të mi3. "Të përgjërohem, i thotë Tekmesi Ajaksit, në emër të Jupiterit, që banon pranë vatrës tënde." Medea magjistricë, tek Euripidi thotë: "Betohem për Hekatën, kryeperëndeshën time, që unë nderoj dhe që banon në altarin tim të shenjtë". Kur Virgjili përshkruan atë çka është më e lashtë në besimin e Romës, ai tregon Herkulin pranë vatrës së Evandrës, të cilën ai e adhuronte si një hyjni shtëpiake.

Këtu burojnë ato mijëra kulte lokale, mes të të cilave nuk mundi të vendosej kurrë asnjë lloj njësimi. Këtu e kishin burimin edhe luftërat mes perëndive të ndryshme, luftëra që mbushin periudhën e politeizmit dhe që në vetvete, përfaqësojnë luftërat mes familjeve, krahinave apo qytezave. Së fundi, këtu e kishte burimin edhe moria e pafund e zotëve dhe perëndive, prej të cilëve, sigurisht, ne njohim një numër tejet të vogël; shprehemi kështu, pasi shumë prej tyre do të humbnin pa lënë asnjë gjurmë, si rrjedhojë e faktit që familjet apo qytezat e shumta që i adhuronin ato, ose do të shuheshin ose do të shkatërroheshin plotësisht.

Do të kalonte shumë kohë përpara se këto perëndi të linin gjirin e familjeve që i pat konceptuar dhe që i shihnin si pasurinë e tyre. Madje, dihet se shumë prej tyre, nuk do të arrinin kurrë të shkëputeshin nga kjo lloj lidhjeje shtëpiake. Demetra e Eleusisit do të mbetej hyjni e veçantë e familjes së Eumolpidëve; Athinaja e akropolit të Athinës do t'i përkiste familjes së Butadëve, Potitët dhe Nautitët e Romës kishin përkatësisht Herkulin dhe Minervën e tyre. Me shumë të ngjarë, kulti i Venusit do të qëndronte për një kohë të gjatë i kufizuar vetëm brenda familjes Julia, kohë gjatë së cilës, kjo perëndi nuk do të kishte kurrfarë kulti publik në Romë.

Më në fund, do të vinte një kohë, kur hyjnia e një familjeje do të arrinte të fitonte një prestigj të madh mbi përfytyrimin njerëzor dhe fuqia e saj do të shpalosej në përpjesëtim me begatinë e një familjeje; pikërisht atëherë, kjo perëndi do të kërkohej të adoptohej nga e gjithë qyteza, e cila, duke i kushtuar një kult publik, do të niste t'i kërkonte asaj edhe mbrojtjen dhe të mirat e saj. I tillë ishte rasti i Demetrës së Eumolpidëve, Athinasë së Butadëve, Herkulit të Potitëve. Por kur një familje pranonte të ndante me të tjerët perënditë e veta, ajo do të ruante, më së paku, të drejtën e funksionit priftëror për të. Vlen të theksojmë se titulli i priftit, për çdo perëndi, do të mbetej për një kohë të gjatë i trashëgueshëm dhe nuk do të dilte nga gjiri i një familjeje të caktuar. Kjo ishte mbetje e një kohe, kur vetë perëndia ishte pronë e një familjeje të vetme, kur ajo mbronte vetëm këtë familje dhe pranonte vetëm flijimet e saj.

Pra, nuk gabohemi nëse themi se feja e dytë ishte, pikësëpari, në përputhje me gjendjen shoqërore të njerëzve. Djep i saj ishte çdo familje e veçantë dhe ajo do të mbetej, për një kohë të gjatë, mbyllur në kornizën e këtij horizonti të ngushtë. Por ajo u shërbente më mirë sesa kulti i të vdekurve përparimeve të ardhshme të shoqërimit njerëzor. Faktikisht, të parët, heronjtë, manët, ishin perëndi, që në thelb mund të adhuroheshin vetëm nga një numër i paktë njerëzish, pasi ato vendosnin vija ndarëse, përjetësisht të pakalueshme mes familjeve. Feja e perëndive të natyrës përbënte një kuadër më të gjerë. Asnjë ligj i prerë nuk e pengonte përhapjen e kultit të tyre; për nga vetë natyra e tyre, ato mund të adhuroheshin prej më shumë se një familjeje dhe nuk largonin të huajin. Përfundimisht, në mënyrë krejt të pandjeshme, njerëzit do të vinin re se, në thelb, Jupiteri i një familjeje ishte e njëjta qenie apo i njëjti koncept si edhe Jupiteri i një familjeje tjetër; por këtë gjë, ata nuk mimd ta besonin kurrë në rastin e dy larëve, dy stërgjyshërve apo dy vatrave.

Shtojmë këtu se kjo fe e re kishte edhe një moral tjetër. Ajo nuk mjaftohej vetëm së mësuari njerëzve detyrat e familjes. Jupiteri ishte zoti i mikpritjes; ishte ai që dërgonte të huajin, lypësin, "të varfrin e nderuar", "të gjithë ata që duheshin trajtuar si vëllezër". Të gjitha këto perëndi, shpesh, merrnin formë njerëzore dhe u shfaqeshin vdekatarëve. Jo rrallë, ato shfaqeshin për ti ndihmuar ata në luftë, duke marrë edhe vetë pjesë në betejat e tyre; gjithashtu, shpesh, ato shfaqeshin për t u mësuar njerëzve se si të arrinin paqen dhe të ndihmonin ndërsjelltas njëri-tjetrin.

Shoqëria vazhdonte të rritej paralelisht me zhvillimin e kësaj feje të dytë. Mirëpo, është më se e qartë se kjo fe, fillimisht e dobët, do të zgjerohej së tepërmi. Zanafilla e saj ishte disi nën strehën mbrojtëse të simotrës së saj të madhe, te vatra shtëpiake. Atje, perëndia e re kishte zënë një vend të vogël, një cella të ngushtë, përbri altarit të nderuar, me qëllim që një pjesë e vogël e respektit që njerëzit kishin për vatrën, të shkonte drejt zotit. Pak nga pak, zoti, duke fituar më shumë autoritet mbi shpirtin, hoqi dorë nga kjo lloj tutele; ai e la vatrën shtëpiake; ai gjeti një tjetër strehë dhe nisi të kërkonte sakrifica të veçanta, që t'i kushtoheshin vetëm atij. Kjo strehë (naos, nga fjala naio - të banosh) qe ngritur sipas imazhit të vendit të shenjtë të dikurshëm; ashtu si edhe më parë, ajo ishte një cella e vendosur përballë një vatre; por cella u zgjerua, u zbukurua, u kthye në një tempull. Vatra vazhdoi të qëndronte në hyrje të shtëpisë së zotit, por përkundrejt cella-s, ajo dukej tepër e vogël. Ajo që dikur kishte qenë kryesorja, tani nuk ishte veç një element anësor. Ajo reshti së qeni perëndi dhe ra në rangun e një altari të zotit, duke u kthyer në një vend shërbimi për flijimet. Në të digjej mishi i viktimave dhe ofroheshin dhurimet, me lutjet që njeriu i drejtonte hyjnisë së madhërishme, statuja e së cilës ishte vendosur në tempull.

Kur njerëzit do të nisnin të ngrinin tempuj dhe do të hapnin portat e tyre për turmat e adhuruesve, mund të themi të sigurt se inteligjenca dhe shoqëria njerëzore ishin rritur.

Formimi i qytezës

Fisi, ashtu si edhe familja dhe fratria, ishte ndërtuar për të funksionuar si një trup i pavarur, pasi ai ushtronte një kult të veçantë, prej të cilit i huaji përjashtohej. I formuar një herë, ai nuk pranonte më në gjirin e tij asnjë familje të re. Për më tepër, dy fise nuk mimd të shkriheshin në një të vetëm; besimi e kundërshtonte këtë. Por ashtu sikurse shumë fratri bashkoheshin në një fis, shumë fise do të arrinin të shoqëroheshin me njëri-ljetrin, me kusht që kulti i secilit të respektohej. Ditën e arritjes së kësaj aleance, do të krijohej edhe qyteza.

Nuk ka shumë rëndësi të njohim shkakun që do t'i detyronte disa fise fqinje të bashkoheshin. Bashkimi ishte herë i vullnetshëm, herë i imponuar nëpërmjet forcës më të madhe të një fisi apo nga vullneti i pushtetshëm i një njeriu. Ajo që është e sigurt është se, lidhja që krijonte këtë shoqërim, vijonte të ishte ende kulti. Fiset që u grupuan për të formuar një qytezë nuk do të mungonin kurrë të ndiznin një zjarr të shenjtë dhe t'i jepnin f vetes një fe të përbashkët.

Kështu pra, në gjirin e kësaj race, shoqëria njerëzore nuk do të rritej në trajtë rrethore, të zgjerueshme pak nga pak, duke kaluar nga fqinji te fqinji. Përkundrazi, janë grupe të vogla, të krijuara shumë kohë më parë, të cilat do t'i bashkëngjiteshin njëri-tjetrit. Disa familje krijuan fratrinë, disa fratri formuan fisin dhe shumë fise qytezën. Familje, fratri, fis, qytezë, janë të gjitha shoqërime saktësisht të ngjashme me njëra-tjetrën dhe që kanë lindur nga njëra-tjetra nëpërmjet një sërë lidhjesh.

Madje, duhet nënvizuar se, paralelisht me shoqërizimin e grupeve mes tyre, asnjë syresh nuk do të humbiste as individualitetin dhe as pavarësinë e tij. Ndonëse në një fratri të vetme bashkoheshin shumë familje, secila prej tyre mbetej e pdërtuar si në epokën kur ajo ishte e veçuar nga të tjerat; në të nuk kishte ndryshuar asgjë, as kulti, as funksioni priftëror, as e drejta e pronësisë, as drejtësia e saj e brendshme. Më pas, kuritë shoqëroheshin mes tyre; por secila ruante kultin e vet, kuvendet; festat, prijësin e vet. Nga fisi u kalua te qyteza, por një gjë e tillë nuk do të shpinte në shpërbërjen e tij dhe secili prej tyre do të vazhdonte të përbënte një trup të mëvetësishëm, njëlloj sikur qyteza nuk ekzistonte. Besimi vijoi të ruante një mori kultesh të vogla, mbi të cilat u vendos një kult i përbashkët; në politikë, vazhduan të funksiononin një mori qeverisjesh të vogla dhe mbi to u ngrit një qeverisje e përbashkët.

Qyteza ishte konfederatë. Kjo është arsyeja që e detyroi atë, të paktën për shumë shekuj, të respektonte pavarësinë fetare dhe qytetare të fiseve, të kurive dhe të familjeve, pa pasur kurrfarë të drejte për të ndërhyrë në çështjet e brendshme të secilit prej këtyre entiteve të vogla. Ajo nuk gëzonte asnjë të drejtë në gjirin e një familjeje; ajo nuk mund të gjykonte atë që ngjiste brenda saj; ajo i njihte babait të familjes të drejtën dhe detyrën për të gjykuar të shoqen, të birin, klientin e vet. Pikërisht, kjo përbën arsyen se përse e drejta private e epokës kur familjet jetonin të veçuara nga njëra-tjetra, mundi të mbijetonte edhe në qy tezë dhe t'u nënshtrohej ndryshimeve shumë vonë.

Kjo formë lindjeje e qytezave të lashta mund të dëshmohet nga disa zakone të mbijetuara gjatë. Nëse do të shohim ushtrinë e qytezës së periudhave primitive, do të konstatonim se ajo është e shpërndarë sipas fiseve, kurive, familjeve, "në mënyrë të atillë, thotë një autor i lashtësisë, ku çdo luftëtar ka për shok, në krah të tij, gjatë luftimit, atë me të cilin, në kohë paqeje, ai ofron në të njëjtin altar libacionet dhe flijimet." Nëse gjatë shekujve të parë të Romës, do të shihnim popullin e mbledhur në kuvend, do të konstatonim se ai voton sipas kurive dhe gentevë. Nëse do t'i hedhim një sy kultit, në Romë do të gjejmë gjashtë Vestale, dy për çdo fis; në Athinë, arhonti kryeson ceremoninë e flijimit në emër të krejt qytezës, por gjatë kësaj ceremonie fetare, ai ndihmohet nga po aq prijës sa ka edhe fise.

Në këtë mënyrë, qyteza nuk është një bashkëngjitje dhe grumbullim individësh; ajo është një konfederim i shumë grupeve, të krijuara para saj dhe që ajo i lejon të mbijetojnë. Tek oratorët e lashtë shohim se çdo athinas bën pjesë njëkohësisht në katër shoqëri të dallueshme; ai është pjesëtar i një familjeje, i një fratrie, i një fisi dhe i një qyteze. Ai nuk hyn njëherazi dhe në të njëjtën ditë në të katërta ato, si për shembull, francezi, i cili sapo lind i përket njëkohësisht familjes, komunës, departamentit dhe atdheut. Fratria dhe fisi nuk janë ndarje administrative. Në të katra këto shoqëri, njeriu ka hyrë në epoka të ndryshme dhe ai është ngjitur, si të thuash, nga njëra te tjetra. Fillimisht, fëmija pranohet në familje nëpërmjet një ceremonie fetare që organizohet dhjetë ditë pas lindjes së tij. Disa vite më pas, ai hyn në fratri nëpërmjet një ceremonie, të cilën e kemi përshkruar më sipër. Më vonë ai bëhet pjesëtar i fisit. Së fundi, në moshën gjashtëmbëdhjetë apo tetëmbëdhjetë vjeç, ai paraqitet për t'u pranuar në qytezë. Atë ditë, në prani të një altari dhe përpara mishit të pjekur të një viktime, që nxjerr ende tym, ai shqipton një betim, nëpërmjet të cilit, mes të tjerash, ai betohet se do të nderojë gjithnjë fenë e qytezës. Nga ajo ditë, ai shugurohet në kultin publik dhe bëhet qytetar. Mjafton të vëzhgojmë djaloshin athinas, që ngjitet nga shkalla në shkallë, nga kulti në kult dhe do të kemi përfytyrimin e shkallëve përmes të cilave ka kaluar shoqërizimi njerëzor. Ecja që djaloshi është i detyruar të ndjekë, është ajo që krejt shoqëria ka ndjekur para tij.

Kjo do bëhej edhe më e qartë nëpërmjet një shembulli. Nga lashtësia e Athinës, deri te ne kanë ardhur shumë tradita dhe kujtime, të cilat na kthjellojnë disi mënyrën se si është formuar qyteza athinase. Fillimisht, thotë Plutarku, Atika ishte e ndarë në bazë familjesh. Disa nga familjet e epokës primitive, si Eumolpidët, Cekropidët, Gefirenët, Fitalidët, Lakiadët, do të përjetësoheshin edhe në epokat e mëvonshme. Në atë periudhë, qyteza athinase nuk ekzistonte; por çdo familje, e rrethuar nga degëzimet më të vogla dhe klientët e saj, zinte një sipërfaqe të caktuar dhe jetonte në pavarësi të plotë. Secila prej tyre kishte besimin e vet të veçantë: Eumolpidët, të vendosur në Eleusis, adhuronin Demetrën; Cekropidët, të cilët banonin mbi shkëmbin ku më pas do të ndërtohej Athina, kishin për hyjni mbrojtëse Poseidonin dhe Athinën. Në krah, mbi kodrën e vogël, ku u vendos Aeropagu, perëndia mbrojtëse ishte Aresi; në Maratonë, ishte Herkuli, në Prasia një Apolon, në Flies një tjetër Apolon, në Cefalos, Dioskurët, e kështu me radhë në të gjitha vendet e tjera.

Duke pasur perëndinë dhe altarin e vet, çdo familje, kishte gjithashtu edhe prijësin e vet. Kur Pauzanias vizitoi Atikën, ai gjeti në lagjet e vogla tradita të lashta, të përjetësuara bashkë me kultin; por këto tradita do t'i mësonin atij se çdo lagje kishte pasur një mbret, përpara se në Athinë të mbretëronte Cekropsi. A nuk është ky një kujtim i një epoke të largët, kur familjet e mëdha patriarkale, të ngjashme me fiset kelte, kishin secila prijësin e vet të trashëgueshëm, që ishte njëkohësisht edhe prift edhe gjykatës? Pra, në krejt vendin, jetonin të veçuara njëra nga tjetra rreth njëqind shoqëri të vogla, të cilat nuk kishin mes tyre as lidhje fetare dhe as lidhje politike, secila me territorin e vet, që shpesh suhnonin njëra-tjetrën dhe në analizë të fimdit, ishin aq të veçuara nga njëra-tjetra, saqë mes tyre, shpeshherë, nuk lejohej as martesa.

Por nevojat dhe ndjenjat do t'i afronin ato mes tyre. Pa u vënë re, ato do të bashkoheshin në grupe të vogla, nga katër, nga pesë, nga gjashtë. Kështu, nga tradita dimë se, katër lagjet e fushës së Maratonës do të bashkoheshin për të adhuruar së bashku Apolonin e Delfit; nga ana e tyre, njerëzit e Pireut, Falerës dhe lagjeve fqinje u bashkuan për ti ngritur një tempull të përbashkët Herkulit. Më në fund, këto qindra shtete të vockla do të reduktoheshin në dymbëdhjetë konfederata. Ky ndryshim nëpërmjet të cilit popullsia e Atikës do të kalonte nga gjendja e familjes patriarkale në një shoqëri më të gjerë, sipas traditës, u atribuohet përpjekjeve të Cekropsit; por me këtë duhet nënkuptuar se, në epokën kur vendoset mbretërimi i këtij personazhi, ky kalim thjesht ka përfunduar, domethënë, rreth shekullit të gjashtëmbëdhjetë para erës sonë. Gjithashtu, shohim se Cekropsi mbretëronte vetëm mbi një prej dymbëdhjetë konfederatave, mbi atë që më vonë do të ishte Athina; njëmbëdhjetë të tjerat ishin krejtësisht të pavarura; secila kishte perëndinë e vet mbrojtëse, altarin e vet, zjarrin e vet të shenjtë, prijësin e vet.

Do të kalonin shumë breza, gjatë të cilëve grupi i Cekropidëve do të fitonte dalëngadalë më shumë rëndësi. Nga kjo periudhë është ruajtur kujtimi i një lufte të përgjakshme, që ata zhvilluan kundër Eumolpidëve të Eleusisit, gjë që do të shpinte në nënshtrimin e këtyre të fundit; duke u lënë atyre vetëm të drejtën e trashëgueshme për përmbushjen e ceremonialit të shenjtë të hyjnisë së vet. Besohet se veç saj mund të ketë pasur edhe luftëra dhe pushtime të tjera, kujtimi i të cilave nuk është ruajtur. Shkëmbi i Cekropidëve, ku ishte zhvilluar pak nga pak kulti i Athinasë, aq sa edhe vetë qyteza do të merrte emrin e kësaj hyjnie kryesore, do të vendoste epërsinë e vet mbi njëmbëdhjetë shtetet e tjera. Kjo periudhë përkon me shfaqjen e Tezeut, trashëgimtar i Cekropidëve. Të gjitha traditat pajtohen në mendimin se ai mimdi t'i bashkonte të dymbëdhjetë grupet në një qytezë të vetme. Faktikisht, ai arriti të vendoste mbi krejt Atikën kultin e Athina Polisit dhe që nga ajo kohë, krejt vendi do të kremtonte bashkërisht flijimin e Panathinasë. Para tij, çdo lagje kishte pasur zjarrin dhe pritanenë e vet të shenjtë; ai vendosi që pritaneja e Athinës do të shërbente si qendër fetare për gjithë Atikën11. Ky moment shënon hedhjen e themeleve të bashkimit athinas; në pikëpamje fetare, çdo lagje apo ndarje do të ruante kultin e vet të lashtë, por të gjithë do të përshtatnin, njëherazi, veç tij, edhe një kult të përbashkët; politikisht, gjithkush ruajti prijësin dhe gjykatësit e vet, të drejtën për t'u mbledhur në kuvende të veçanta, por mbi këto qeverisje vendore do të mbivendosej qeverisja qendrore e qytezës.

Nga këto kujtime dhe tradita aq të sakta, që Athina i ruante besnikërisht, duket se rrjedhin dy të vërteta po aq të dukshme; e para, që qyteza ishte një konfederatë grupesh, të cilat ishin krijuar para saj; e dyta, shoqëria është zhvilluar në funksion të zgjerimit t&eu