Revista "Monumentet" nga nr. 4, 1972
Qyteti antik
~Foustel De Coulanges
Origjina e Mendimit
~Jean Pierre Vernant
Struktura e simbolizmit ilir
~Aleksandër Stipçevic
Roma Mbretërore
~Shaban Dervishi
Republika e hershme
~Shaban Dervishi
Zgjerimet e para të Romës (753 – 350 para Jezu Krishtit)
~Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Arkeologjisë
V
XV
XX
Shqipëria Arkeologjike
~Muzafer Korkuti
Arkitektura Sepulkrale
~Apollon Baçe
Në pranverë të vitit 1396
~Oliver Jans Schmitt
Republika detare e Venedikut
~Oliver Jens Schmitt
Ajkuna kján Omerin
~Curraj – Epér (Mirash Gjoni)
Orët e Mujit
~Visaret e Kombit
Bylisi
~Neritan Ceka, Skënder Muçaj

Aleksandër Meksi - Tri kisha bizantine të Beratit

Berati është një ndër qytetet e vjetër të vëndit tonë, ku ruhen dëshmi të kulturës materiale duke filluar nga shekujt IV-III para erës sonë.

Shekujt XIII-XIV janë dhe shekujt e zhvillimit më të madh të qytetit gjatë mesjetës së mesme. Këtë e dëshmojnë veç të tjerash dhe pjesët e mureve rrethues të ndërtuar në këtë kohë, e ashtuquajtura çisternë brënda mureve të treta të rrethimit dhe tri kisha: shën-Mëri Vllaherna, shën Triadha dhe shën-Mëhilli. Dy kishat e para janë brënda mureve të klasë, ndërsa e treta në shkëmbin e thepisur buzë lumit Osum.

Artikulli që po parashtrojmë është rezultat i studimeve të ndërmarra nga sektori i monumenteve të arkitekturës mesjetare, të cilat kanë patur si qëllim, para së gjithash, marrjen e masave konservuese restauruese, jo vetëm për të konsoliduar monumentet në fjalë, por dhe për të krijuar kushte për një vlerësim sa më të mirë dhe më të plotë të tyre. Janë pikërisht keto masa, që na lejojnë për dy nga kishat një njohje më të thellë të vlerave të tyre, në një shkallë të pamundur përpara ndërhyrjeve restauruese. Krahas këtyre, në këtë shkrim do të paraqesim dhe vetë punimet restauruese që u kryen në kishat e shën-Triadhës dhe shën-Mëhillit. Në fillim do të trajtojmë veçmas secilën kishë, ndërsa në fund do ti krahasojmë ato për të dalluar ç'kanë të përbashkët, ç'sjellin në zhvillimin e arkitekturës në qytetin e Beratit dhe për ti datuar në raport me njera-tjetrën. Është pikërisht kjo dhe arsyeja që ky shkrim trajton edhe kishën e shën-Mëri Vllahernës, në të cilën nuk kerni kryer punime restaurimi.

KISHA E SHËN MËRI-VLLAHERNËS.

Kisha e shën Mëri Vllahernës (fig. 1), më e vjetra që ruhet sot në qytetin e Beratit, është vendosur mbi një terren të pjerrët në anën perëndimore të kalasë, e rrethuar nga banesa të lagjes. Ajo ruhet në gjëndje mjaif të transformuar. Duke vrojtuar anët e jashtme, dallohen me lehtësi pjesët e vjetra nga shtesat e mëvonshme të ndërtuara me një teknikë të ndryshme dhe të çkujdesur.

Siç do të shohim dhe më poshtë, një gjë e tillë bën të mundur dallimin e formës së dikurshme të kishës kryq i brendashkruar me kupolë mbi tambur, me mbështetje të brendëshme. Kisha është meremetuar në shekullin e XVI dhe përpara vitit 1578, kur është pikturuar me afreske nga Nikolla i Onufrit, siç mësojmë nga mbishkrimi mbi derën që lidh nartekstin me kishën.

Muri verior, pjesa nga çatia e prothesis e poshtë, është i suvatuar. Nëpërmjet një sondazhi u konstatua se ai është ndërtuar me gurë me copa tullash e tjegullash ndërmjet tyre. Muri që i takon naosit ngrihet më lart dhe përbëhet prej pjesës që i takan krahut verior të kryqit dhe një muri të ri në anën perëndimore.

Si zakonisht, sipërfaqen e krahut të kryqit e zë një nike e mbuluar me hark, në mes të së cilës ndodhet dritarja. Shpatullat e krahut të kryqit, nga të cilat quhet vetëm ajo e lindjes, janë me kluasonazh. Nikja është përfshirë brënda një harku me tulla të vendosura në mënyrë radiale të rrethuar me një rresht tullash, që vazhdon dhe në anët e nikës. Në qendër të nikes është dritarja dyshe e rrethuar nga brenda me dy rradhë tullash të vendosura në mënyrë të shkallëzuar që përfundojnë me harqe. Në të dy anët e tyre mbështeten dy çerek harqe, edhe këta në dy rradhë të shkallëzuara tullash, që mbulojnë dy nike të vogla. Sipërfaqja e nikeve është e dekoruar me tulla të vendosura zigzag, Dritarja është ndarë në dy pjesë, me një kolonë me kapitele prej tullash, ku mbështeten dy harqe me tulla më të vogla. Kolona është më e shkurtër se sa shpatullat e dritareve dhe mbështetet mbi një xokol prej disa rradhë tullash. Dy rradhë me kluasonazh formojnë një bazament, mbi të cilin ngrihet nikja me dritaren.

Çatia fillon mbi harqet e brëndëshme të nikes. Nga kornizat e frontoni-t, në anën veriore, ruhet një fragment i përbërë nga tulla dhëmbësharre e tulla të drejta që dalin nga muri. Në faqen lindore kjo kornizë nuk vazhdon, sepse muri mbi këtë fragment është i ri dhe i ndërtuar në mënyrë të çrregullt me gurë.

Muri jugor (fig. 2, tab. II) është ndërtuar në mënyrë të njëjtë me veriorin. Pjesa e poshtëme e suvatuar është më e ulët dhe në dukje 5 rreshta me kluasonazh me dy tulla vertikale. I pasuvatuar është dhe muri i shtesës anash krahut të kryqit, në anën perëndimore, i ndërtuar kryesisht me gurë. Në pjesën e poshtëme të murit ruhet një pilastër me një konsol mbi të, që duhet të jetë pjesë e ndonjë shtese ose e ndonjë strehe mbi portën e murosur, për ekzistencën e së cilës ruhen gjurmë në anën e brëndëshme të murit.

Nikja e krahut jugor të kryqit ruhet në gjëndje më të keqe sepse i është nënshtruar mjaft meremetimeve. Nga dritarja e dikurshme ruhet pjesërisht skeleti gëlqeror dhe fragmente xhamash. Me format e saj të çrreguilta ajo flet për një nivel ndërtimi jo të mirë, sidomos po ta krahasojmë me dritaret e vjetra, që ruhen në kupolën e shën-Mëhillit dhe absidën e shën-Triadhës.

Pjesa lindore e kishës, (fig. 3, tab I, 1) ruhet e tëra dhe na jep mundësi të gjykojmë për kishën. Në qendër të saj del absida 3 faqëshe jo e rregullt. Në mes të saj ka një dritare dyshe me kolonë guri, pjesërisht e murosur. Dritarja është e rrethuar me dy rradhë tullash të vendosura në formë të shkallëzuar, të cilat, në pjesën e sipërme, përfundojnë me hark gjysëm rrethor. Mbi kolonën dritarja përfundon me dy harqe tullash të vendosura në mënyrë radiale. Fusha mbi to dhe harku i jashtëm janë ndërtuar me tulla të vendosura në rrathë koncentrikë. Absida përfundon me një kornizë me dy rradhë tullash të vendosura në formë dhëmbë sharre e të drejta. Nga korniza e dikurshme ruhet e paprekur vetëm pjesa jugore.

Po në këtë anë janë dy dritare të tjera të murosura, njera për diakonikonin dhe tjetra për prothesisin (fig. 4). Ato rrethohen nga rradhë tullash më brënda murit, të cilat fillojnë që në mbulesën me hark dhe janë vendosur në mënyrë radiale. Një rradhë tjetër tullash në sipërfaqe të murit, rrethon dritaren, duke patur pjesën me hark më të lartë se horku i dritares. Fusha ndërmjet dy harqeve është trajtuar gjithashtu me rrathë tullash koncentrikë. Mbi secilën nga këto dy dritare është vizatuar një kryq me tulla, rrethuar me tulla të tjera të baraz larguara nga njëra tjetra. Ky dokor duket i qartë vetëm në anën e prothesisit, ku ruhet dhe një pjesë e kornizës mbi të, ndërsa në anën e diakonikonit ruhet pjesërisht. Prothesisi është mbuluar me çati, ku uji rrjedh nga veriu, ndërsa diakonikoni me çati ku ujrat rrjedhin nga lindja, pra, jo në formën e vjetër të saj. Për këtë është ngritur një mur mbi nivelin e vjetër. Një kryq i njëjtë me tulla dhe më i rregullt, i vetmi nga krahët e kryqit që ruhet tërësisht gjindet në frontonin e krahut lindor. Frontoni përfundon me kornizë me tulla të vendosura në formë dhëmbësharre me një rresht tullash mbi to. Korniza në majë dhe anash është e kurbëzuar, duke patur një vazhdimësi nga njëra anë në tjetrën (fig. 5).

Muri lindor, ndryshe nga muret e tjerë, është punuar i tëri me kluasonazh. Ky trajtim i veçantë nuk përbën ndonjë përjashtim për kishat bizantine, sepse në to fasada lindore zbukurohet më tepër. Kluasonazhi fillon dy rradhë nën dritaret, mbi një xokol të çrregullt me gurë që ka tek-tuk tulla. Në teknikën e ndërtimit të kluasonazhit ne shohim disa veçanti. Së pari, lartësia e madhe dhe jo e njëllojtë e rradhëve, diku të ndërtuar me gurë të mëdhenj, diku, në mungesë të tyre, duke mbushur pjesën e sipërme me gurë të hollë ose copa tullash e tjegullash. Së dyti jo kudo kemi nga dy tulla vertikale, sidomos në mjaft vende në pjesën e sipërme përdoret vetëm nga një tullë vertikale. Këto na shtyjnë të mendojmë se kemi të bëjmë me përdorimin rishtas të kluasonazhit, që shpjegon edhe mos çfrytëzimin tërësisht të tij për efekte estetike.

Në naos hyhet nga dera veriore dhe nëpërmjet derës perëndimore që lidh atë me narteksin. Dyshemeja e narteksit është prej druri, ndërsa çatia e tij është mjaft e ulët. Këto, si dhe fugat në vëndtakimin me murin perëndimor, të naosit, na bindin se narteksi është ndërtuar më vonë.

Përsa i përket transformimeve, duke parë dhe interierin arrijmë në të njëjtat përfundime, megjithëse gjithçka është fshehur nën afreskat e reja. Po të vërejmë muret anësore, nga të çarat dhe mufatjet e suvasë kuptojmë se ku janë vëndtakimet e mureve të vjetra me të rejat, gjë që vërehet edhe në anën e jashtme.

Në plan kisha shmanget nga forma drejtkëndëshe (Tab 1,2). Kjo është një shmangje normale për arkitekturën bizantine, por nuk përjashtohet që të jetë dhe rezultat i nivelit të ndërtimit. Naosi është i shtruar me dysheme prej gurësh e tullash, sipas një vizatimi të rregullt në rrathë koncentrikë brënda një katrori. Për këtë janë përdorur tulla kuadratike (30x30 cm) dhe gurë në formë trekëndëshi. Ne nuk sonduam nën dysheme për të gjetur themelet e kolonave që sot mungojnë.

për të gjetur themelet e kolonave që sot mungojnë.

Ikonostasi i drunjtë i vendosur përpara pilastrave, që ndan naosin nga ambienti i altarit, komunikon nga një portë qëndrore me bemën dhe me një tjetër me prothesisin. Krahu lindor i kryqit dhe ai i prothesisit mbulohen me qemere cilindrike me formuese lindje-perëndim, dhe komunikojnë me naosin nëpërmjet një hapësire të ngushtë të harkuar. Prothesis komunikon me bemën, ndërsa diakonikoni është murosur si në hyrjen nga bema, ashtu dhe nga naosi. Kjo hyrje e fundit është mbyllur atëherë kur është pikturuar kisha.

Është e qartë që diakonikoni është i murosur, sepse ndryshe nuk do të kishte kuptim dritarja në anën lindore. Edhe fugat e murosjes nga ana e bemës, flasin qartë për një gjë të tillë. Në disa të çara, në vëndin ku dikur do të ketë qenë lidhja e diakonikonit me naosin, dallohet një hark me tulla të vendosura në mënyrë radiale, në nivel më të ulët se sa harku respektiv i prothesisit.

Muri perëndimor i naosit është mjaft i dëmtuar dhe i çrregullt, kështu që nuk dallohet se në ç’masë ruhen pjesët e vjetra. Në anën e jashtme të tij, në të dy anët e portës, gjenden dy pilastra, të cilat ngjasin me pilastrin e portës jugore. Rolin e tyre nuk e shpjegojmë, dot me që ruhen të fragmentuara. Në pjesën qëndrore të narteksit, ndërmjet dy pilastrave, është një dysheme dërrase, nën të cilën gjendet një ambient, dikur i mbuluar me qemer dhe i përdorur si qimiter (tab. III). Ka shumë të ngjarë, që muri perëndimor i narteksit të jetë rrëzuar, sepse teknika e tij e tregon për të ri. Në këtë kohë do të jetë rrëzuar dhe qemeri, që nuk është rindërtuar më. Sidoqoftë përcaktimi i formës së dikurshme të anës perëndimore të kishës le akoma mjaft probleme për të sqaruar në të ardhmen.

Në anën e jashtme të murit perëndimor dallohen dy pjesë: njëra që i takon frontonit, me një dritare në mes, e ndërtuar në shek. XVI, sepse kjo faqe muri është pikturuar në këtë kohë, kjo pjesë është e pasuvatuar dhe me mur prej guri, që përfundon me një komizë prej tullash, dhëmbësharre të vëna në mënyrë të çrregullt. Pjesa tjetër, nën çatinë e narteksit, është e suvatuar dhe nuk na jep mundësi të dallojmë teknikën e ndërtimit. Ky mur në pjesën qëndrore ka një mufatje, që përfundon me hark gjysëm rrethor.

Nga paraqitja e mësipërme kemi të qartë se, kisha e shën-Mëri-Vllahernës është në gjëndjen e sotme rezultat i meremetimit të bërë në shek. XVI. Nga kisha e vjetër ruhet planimetria, gjithë ana lindore, fasadat e krahëve jugore dhe veriore të kryqit deri në nivelet e sipërme ku është bërë prishja gjatë meremetimit. Mbi dy pilastrat e anës lindore dhe dy kolona që sot mungojnë, ngrihen qemeret e krahëve të kryqit (nga këta ruhet vetëm lindori), që mbonin tamburin me kupolë. Që kemi të bëjmë me një kishë të tipit kryq i brëndashkruar me kupolë, siç thamë dhe më lart, bindemi nga përputhja me tipin e gjithë strukturave të vjetra që sot ruhen. Një gjë e tillë vërehet me lehtësi po ta krahasojmë me kishën e shën-Triadhës, po në kala të Beratit, e cila ruhet e plotë, dhe ku kemi të njëjtët elementë arkitektonikë.

Në gjëndjen e gjymtuar, që ne e trashëgojmë sot këtë kishë, është vështirë të gjykohet mbi vlerat e saja arkitekturale. Ajo ka një pamje të rëndë dhe primitive në proporcionet, e sidomos në teknikën e ndërtimit e, për pasojë, dhe në dekorin. Në përgjithësi format dhe proporcionet e saj janë pak të kërkuara, ato dëshmojnë për një nivel jo të lartë ndërtimi. Edhe kluasonazhi në përgjithësi është i çrregullt, duke shkaktuar arritjen e efekteve të pakta estetike. Megjithkëtë, kisha e shen--Vllahernës mbetet një monument i rëndësishëm për arkitekturën bizantine të qytetit të Beratit, sepse është kisha e parë e këtij tipi ndërtuar në të, e cila shërben si pikë krahasimi për të njohur zhvillimin e ndërtimeve në këtë qytet.

KISHA E SHËN-TRIADHËS

Kisha e Shën-Triadhës ndodhet në afërsi të mureve të kalasë, në anën jugperëndimore të saj dhe afër mureve të rrethimit të dytë, me të cilët lidhet nëpërmjet kundërforcash. E ndërtuar në një terren të pjerrët, ajo ngrihet mbi një sistem taracash, të cilat ruheshin pjesërisht të rrënuara. Në anën lindore, kisha mbështetet direkt mbi shkëmb i cili hyn në absidë dhe diakonikon. Nga sheshi i poshtëm pranë mureve perëndimore të kalasë, për në kishë, shkohet nëpërmjet një rrugë të shkallëzuar. Po një rrugë e tillë e lidh me rrethimin e dytë të kalasë.

Përpara restaurimit kisha ishte mjaft e transformuar dhe e mbuluar nga lindja, veriu dhe më pak nga jugu, me gurë dhe mbeturina ndërtimi (fig. 6,7), që arrinin deri në çati, të cilat duke futur lagështi në muret kanë dëmtuar thuajse krejtësisht pikturat murale të periudhës bizantine që të fragmentuara veshin interierin. Dyert dhe dritaret ishin thuajse të tëra të murosura duke errësuar kështu interierin. Këto transformime ishin bërë gjatë okupacionit turk, kur në pjesën më të madhe të kohës kisha ka shërbyer si depo municioni. Një ambient i ri është shtuar pas shpalljes së pavarësisë shqiptare në anën veriore, hyrja e të cilit shërbente si hyrje kryesore (fig. 8).

Nevoja për punime restaurimi, të cilat ishin të domosdoshme jo vetëm për mënjanimin e dëmtimeve të mëtejshme, por edhe që të vlerësohej ky monument me rëndësi për studimin e arkitekturës bizantine në vëndin tonë, na shtyn që ta studjojmë këtë kishë.

Kisha e shën-Triadhës përbëhet nga narteksi dhe naosi (fig, 9), të cilët në gjëndjen përpara restaurimit përbënin një volum të vetëm e nën të njëjtën çati të mbuluar me rrasa guri. Në narteks hyhet nëpërmjet ambientit nga veriu dhe derës nga jugu. Dyert e narteksit nga veriu dhe jugu janë mbuluar me arkitrarë guri, ndërsa hyrja nga perëndimi, që sot është e murosur, mbulohet me një hark rrethor tullash radiale të rrethuara nga një shirit tullash. Me hark është mbuluar edhe porta perëndimore e naosit.

Narteksi ndahet në tri pjesë nga një sistem pilastrash, të nxjerrë pak nga muri, dhe harqe të verbër mbi to. Dy anësoret janë të mbuluara me qemere cilindrikë me harqe të mprehtë. (tab. IV) shenjë e influencë të arkitekturës perëndimore, kurse qëndrorja që është mbuluar me kalotë sferike dhe gjenden në një nivel më të lartë. Të tri këto mbulesa janë të ndërtuara me tulla. Narteksi ndriçohet nga tri dritare, një në secilin mur anësor. Nga këto për ndriçim shërbente vetëm dritarja perëndimore e transformuar, ndërsa të tjerat ishin murosur. Në dritaren jugore, dallohej në anën e brëndshme kolona e mesit të saj.

Ndërsa në anën e jashtme, tipi dhe volumetria e brëndshme dallohen me vështirësi, për shkak të ndryshimeve të bëra, sidomos në mbulesën e çatisë dhe pjesët e sipërme të mureve, në interier kuptohet qartë se kemi të bëjmë me një kishë të tipit kryq i brëndashkruar me kupolë me mbështetje të lira, të variantit provincial. Naosi ndahet nga ambienti i altarit nëpërmjet një ikonostasi të ri druri, që ruan dy ikona me mjaft vlerë të shek. XIV-XV.

Mbështetjet nga ana e ambientit të altarit janë dy pilastra të ndërtuar me gurë të çrregullt, ndërsa dy mbështetjet e tjera janë me kolona. Të dyja këto të fundit janë të ndryshme dhe te marra nga ndërtime antike, siç vëren me të drejtë P. Thomo. Kalona nga veriu është prej mermeri gri me damarë të bardhë dhe ka mbi të një kapitel jonik prej guri gëlqeror dhe pak të dëmtuar, (fig. 10). Kolona nga jugu është edhe ajo prej mermeri, por më e hollë dhe më e shkurtër. Për këtë arësye janë përdorur gurë, si në bazament, ashtu dhe nën kapitelin korintik më të vogël se struktura mbi të. (fig 11). Mbi kolonat ngrihen disa rradhë tullash e pastaj krijohen harqe që shkojnë në muret anësorë. Ambienti këndor i krijuar në ketë mënyrë mbulohet me kalota sferike prej tullash, ceti kjo e shkollës kryeqytetase. Dy ambientet e tjerë këndorë, në anën lindore, mbulohen me qemere cilindirke me formuese lindje-perëndim. Këta dy ambiente, që shërbejnë si prothesis dhe diakonikon, komunikojnë me bemën nëpërmejt një hapësire të vogël dhe të ulët të mbuluar me hark rrethor. Si prothesisi dhe diakonikoni kanë nga një nike pa dritare, ndërsa një dritare e murosur që kishte bema, dëshmonte se në anën e jashtme absida ishte e lirë.

Të katër krahët e kryqit mbulohen me qemere prej tullash, siç vërejmë në zonat ku ka rënë suvaja. Tiranta të drunjta kalojnë edhe sot në nivelin e fillimit të qemereve dhe mbi kapitelet e kolonave. Mbi qemeret e krahëve të kryqit, nëpërmjet katër trekëndshave sferikë të ndërtuar me tulla horizontale, ngrihet tamburi cilindrik me katër dritare të murosura të orientuara ndaj pikave të horizontit. Si tamburi, ashtu edhe kupola janë të ndërtuara me tulla. Përveç dritareve të tamburit, naosi ndriçohej dhe nga dy dritare, në krahët veriorë dhe jugorë të kryqit, nga të cilët ajo veriorja është mbyllur, ndërsa dritarja jugore është transformuar duke u hapur më vonë në një më të madhe.

Duke vrojtuar kishën nga jashtë dallojmë para së gjithash një fugë vertikale në vëndtakimet e naosit me narteksin (fig. 12.) Muratura e kishës përbëhet prej dy brezash, që janë të njëjtë, si për narteksin ashtu edhe për naosin. Brezi i poshtëm është prej murature guri e llaç gëlqereje, duke patur vënde-vënde tulla dhe copa tjegullash, që në pamjen e parë mund të duken të çrregullta, por që janë tipike për ndërtimin e mureve të periudhës mesjetare të mesme. Brezi i sipërm është prej kluasonazhi, me dy tulla vertikale dhe fillon në të njëjtën lartësi si për naosin, ashtu dhe për narteksin. Po me kluasonazh është dhe faqja e jashtme e murit perëndimor të naosit. Kjo gjë shpjegohet me vështirësi po të pranojmë se narteksi është ndërtuar më vonë se naosi. Mbi murin e ambienteve këndorë perëndimorë, mbështeten qemeret cilindrikë të pjesëve anësore të narteksit, kështu që fuga e kontaktit, naos-narteks shkon deri në këtë nivel.

Katër dyer janë në anët veriore dhe jugore. Të gjitha ato janë me paturë dhe të mbuluara me arkitrarë të gurtë. Mbi dyert ka nga një nike, me gjerësi sa dhe porta, brënda një kornize me dy rradhë të shkallëzuara. Duke qënë kisha e vendosur në terren të pjerrët narteksi është në nivel më të ulët, prandaj dhe portat anësore të tij së bashku me niket janë në një nivel më të ulët.

Forma e kryqit në anën e jashtme të kishës dallohet sepse shtesat e reja mbi ambientet anësorë i kanë të qarta fugat e kontaktit me pjesët e vjetra. Këta mure shtesë janë ndërtuar me gurë dhe llaç gëlqeror dhe copa tullash e tjegullash, që vënde-vënde imitojnë kluasonazhin. Të njëllojta janë dhe shtesat në anën perëndimore të narteksit, i cili dukej se ka qënë dhe ai në formën e kryqit me krahët jugorë e veriorë të mëdhenj, të krijuar nga dëshira për t'ju shmangur formës kubike dhe për të krijuar formën tradicionale piramidale të kishave bizantine. Këto shtesa që janë bërë për të krijuar çatinë, kanë plotësuar dhe pjesët që mungojnë nga muret e vjetra, sidomos në zonat e kornizave, gjurmë të të cilave nuk kemi në fasada.

Fasadat e krahëve të kryqit, si të naosit dhe të narteksit, janë në përgjithësi të njëllojta. Pjesën më kryesore e zë një nike e madhe, që ka në mes një dritare dyshe, siç rezulton nga sondazhi i bërë në anën veriore të naosit nga P. Thomo. Megjithëqë dritaret janë të murosura dhe të mbuluara me llaç, është e mundur të dallohet struktura e tyre, që është në vija të përgjithëshme e njëjtë për të gjitha dritaret, si të naosit ashtu dhe të narteksit. Niket e naosit janë më të vogla se të narteksit, ndër të cilat ajo nga perëndimi (fig. 13) është më e lartë dhe më e madhe. Gjithë struktura e dritares është përfshirë brënda një nike, që i korespondon pjesës nën qemerin e krahut të kryqit, i cili del deri në sipërfaqen e murit. Anash shpatullave të nikes kemi murin kufizues të krahut të kryqit, i cili në fasadë përbëhet prej gurësh të alternuar me dy tulla horizontale. Në pjesën e poshtëme të nikes ka një bazament prej dy rreshtash kluasonazhi, mbi të cilin ngrihen shpatullat e dritares qëndrore dyshe dhe ato të dy nikeve anësore të mbuluara me çerek harqesh dhe me nivel më të ulët se harku i dritares. (tab. V). Të gjitha këto harqe janë të përbëra nga dy rradhë të shkallëzuara tullash radiale me një shirit tullash. Fusha e dy nikeve të vogla anësore është me tulla zigzage, ndërsa fusha mbi të dhe dritarja është e mbushur me tulla në rradhë koncentrike, që ndjekin harqet e mbulesave.

Dritarja qëndrore dyshe ndahet nëpërmjet një kolone, tek e cila mbështeten dy harqe tullash. Fusha mbi to është dekoruar me harqe koncentrikë, ndërsa proporcionet e nikeve të naosit janë në përgjithësi të goditura dhe tërësia e dekorit me tulla paraqitet harmonike. Niket e narteksit, që janë më të gjëra e më të ulta, duken më të rënda.

Tamburi tetëkëndësh ngrihet mbi një bazament kuadratik të dëmtuar në pjesët e sipërme dhe të mbuluar me rrasa guri. (fig. 14). Në përgjithësi ai ruhet në gjëndje të mirë. Nga të tetë faqet, katër janë me dritare e të tjerat me nike dhe me tulla zigzake. Nëpër këndet e faqeve të tamburit kemi koloneta prej gurësh çmërsi të gdhëndur, mbi të cilat mbështeten kapitele po prej gurësh çmërsi. Të gjitha faqet e tamburit janë në të njëjtën strukturë dekorative. Në mes është struktura e dritares është përfshirë brënda një nike, që i korespondon pjesës nën qemerin e krahut të kryqit, i cili del deri në sipërfaqen e murit. Anash shpa-tullave të nikes kemi murin kufizucs të krahut të kry-qit, i cili në fasadë përbëhet prej gurësh të alternuar me dy tulla horizontale. Në pjesën e poshtëme të nikes ka një bazament prej dy rreshtash kluasonazhi, mbi të cilin ngrihen shpatullat e dritares qëndrore dyshe dhe ato të dy nikeve anësore të mbuluara me çerek harqesh dhe me nivel më të ulët se harku i dritares. (tab. V). Të gjitha këto harqe janë të përbëra nga dy rradhë të shkallëzuara tullash radiale me një shirit tullash. Fusha e dy nikeve të vogla anësore është me tulla zigzage, ndërsa fusha mbi të dhe dritarja është e mbushur me tulla në rradhë koncentrike, që ndjekin harqet e mbulesave.

Dritarja qëndrore dyshe ndahet nëpërmjet një kolone, tek e cila mbështeten dy harqe tullash. Fusha mbi to është dekoruar me harqe koncentrikë, ndërsa proporcionet e nikeve të naosit janë në përgjithësi të goditura dhe tërësia e dekorit me tulla paraqitet harmonike. Niket e narteksit, që janë më të gjëra e më të ulta, duken më të rënda.

Tamburi tetëkëndësh ngrihet mbi një bazament kuadratik të dëmtuar në pjesët e sipërme dhe të mbuluar me rrasa guri. (fig. 14). Në përgjithësi ai ruhet në gjëndje të mirë. Nga të tetë faqet, katër janë me dritare e të tjerat me nike dhe me tulla zigzake. Nëpër këndet e faqeve të tamburit kemi koloneta prej gurësh çmërsi të gdhëndur, mbi të cilat mbështeten kapitele po prej gurësh çmërsi. Të gjitha faqet e tamburit janë në të njëjtën strukturë dekorative. Në mes është dritarja apo nikja e ngushtë dhe e lartë që përfundon me hark dhe që rrethohet me dy rradhë të shkallëzuara prej tullash, nga të cilat, e brëndëshnnja me tulla më të vogla, Korniza e vjetër e tamburit, që përfundon mbi kolonetat është me rradhë të alternuara tullash të drejta dhe në formë dhëmbë sharre të nxjerra pak nga faqet e rrafshta, aq sa del dhe kapiteli. Mbi kapitelet dhe ndërmjet rreshtit të sipërm të kornizave, ndodhen gurë çmërsi trapezoidalë të përmbysur. Pjesa mbi ta, deri në çati, është e re dhe këtë na e faktojnë materialet e përdorura dhe çrregullsia e muraturës. Mbi këtë mur ruhet vënde-vënde pjesërisht një kornizë me gurë të nxjerra si dhëmbë sharrë nën çatinë me rrasa guri.

Duke dalluar pjesët e vjetra dhe shtesat në strukturën e kishë-s, jemi në gjëndje të krijojmë një ide të plotë për arkitekturën e kishës së shën-Triadhës. Kemi të bëjmë me një kishë të tipit kryq, i brëndashkruar me narteks. Proporcionet e hedhura, dekori i pasur, niveli i mirë i ndërtimit, flasin për një vepër arkitekture me vlerë. Por në gjëndjen që ishte vetëm studjuesi mund të arrinte në përfundime të tilla. Kështu që përpara nesh, dilte nevoja e ndërmarrjes së punimeve restauruese për të arritur një vlerësim të gjithanshëm të këtij monumenti, jo vetëm për të nxjerrë në dritë format e dikurshme origjinale, por edhe për të shpëtuar strukturat dhe pikturën murale nga lagështia.

Restaurimi që u vendos të ndërmerrej do të kishte pra, për qëllim çlirimin e kishës nga shtesat e bëra si dhe riformimin e elementëve arkitekturale të dëmtuar. Sigurisht si shtesa që duhen larguar ne konsideruam vetëm ato që janë bërë gjatë riparimeve të ndryshme, jo si domosdoshmëri, por si rezultat i mosnjohjes dhe mosrespektimit të vlerave të monumentit. Të tilla ishin mbushjet e çative të ambienteve këndorë të krahëve të kryqit dhe shtesat e tjera në çati, murosjet e dyerve dhe dritareve. Gjithashtu konsideruam të panevojshme nga ana funksionale të dëmshme për arkitekturën dhe pa ndonjë vlerë dokumentare, shtesën e mëvonëshme në anën veriore të narteksit. Është e kuptueshme që restaurimi do të parashihte dhe pastrimin e mbushjeve me dhera e mbeturina ndërtimi, si në pjesën veriore dhe jugore, ashtu edhe në anën lindore, e jo vetëm për të nxjerrë në dukje absidën, por dhe për t'i dhënë kishës pamjen e dikurshme. Për këtë duhesh të sistemonim jo vetëm terrenin rreth kishës, por edhe sistemin e taracave në pjesën e përparme, që ishin dëmtuar së tepërmi.

Lidhur me riformimin e elementëve të veçantë arkitektonikë, si çati, korniza, dritare, etj., do të mund të vendosnim vetëm pas punimeve të pastrimit, kur të kishim të qartë gjëndjen e tyre. Duke patur nga njëra anë të qartë arkitekturën e kishës dhe restaurimin që do të ndërmerrnin dhe nga ana tjetër nevojën e punimeve çliruese në stil të gjerë, menduam se nuk ishin të nevojshme sondazhet, por do të qe më mirë të fillonim direkt nga punimet çliruese.

Gjatë pranverës së vitit 1970 filluam punimet e restaurimit në bazë të idesë që paraqitëm më lart. Filluam me punimet e pastrimit të kishës nga dherat e anëve jugore, veriore dhe lindore. Duke qënë volumi i tyre relativisht i madh, punuam paralelisht dhe për heqjen e çatisë së vjetër me rrasa guri.

Në kupolë heqja e rrasave të gurit nxori në dukje gjurmët me llaç të një çatie piramidale me tjegulla vëndi të madhësive mesatare. Kjo çati është e njëkohëshme me shtesën që është bërë mbi kornizat e kurbëta të tamburit. Duke qënë një çati e ndërtuar për një meremetim të lehtë, pa respektuar vlerat e çatisë së vjetër, vendosëm të prishim këto gjurmë për të nxjerrë çka ruhet nga kjo e fundit. Gjurmët që u gjetën ishin të mjaftueshme për të fiksuar formën e çatisë së vjetër të përbërë nga tjegulla të vendosura sipas kornizave të kurbëta në pjesën e poshtëme dhe çati sipas kupolës në pjesën e sipërme, me një kalim të theksuar dhe jo të kurbët nga njëra pjesë tek tjetra.

Duke pastruar pjesën e poshtëme të kësaj çatije atje ku guri trapezoidal prej çmërsi mungonte, vërejtëm se tjegullat sipas kornizave shkonin edhe nën këta gurë. (fig. 15). Pra në një kohë të dytë, mundet në ndonjë meremetim, janë shtuar gurët e çmërsit duke modifikuar pak formën e çatisë. Çatia e tretë është ajo nën rrasat e gurit, ndërsa e katërta çatia me rrasa guri.

Për të vendosur se në cilën formë do të restauronim çatinë u nisëm nga nevoja e kthimit të saj në formën e vjetër të arkitekturës origjinale, por morëm parasysh edhe qënien e një ekzemplari të çatisë së parë në kishën e shën-Mëhillit, prandaj restauruam çatinë e kupolës sipas tipit të çatisë së dytë, duke ndryshuar vetëm mbulesën e tjegullave mbi kornizat e kurbëta, të cilat i vendosëm normal me faqet e tetëkëndëshit dhe jo gjatë tyre, nga që nuk ishim në gjëndje që me tjegullat që përdoren sot të rikrijojmë si duhet formën e vjetër. Çatia e re u ndërtua pa prishur asnjë gjurmë të vjetër mbi kupolën dhe tjegullat u vendosën në mënyrë të rregullt për të krijuar një çati, e cila të përkonte me rregullshmërinë e tamburit.

Në pastrimin e mbistrukturave, dhe gjatë restaurimit të kësaj çatie, vërejtëm se kupola ishte e ndërtuar me tulla të vendosura në mënyrë radiale. Gjithashtu vërejtëm, si nga brënda ashtu dhe jashtë, qenien e një brezi të drunjtë, në fillimin e kupolës, pjesa më e madhe e të cilit mungonte.

Pas restaurimit të kupolës filluam heqjen nga çatia të mbulesës dhe mbushjeve nën të. Së pari pastruam bazamentin e tamburit, që nga pjesët e sipërme të dëmtuara rezultoi e ndërtuar me kluasonazh. Po aty mundëm të shohim gjurmët e dy brezave prej druri, që shërbenin për përforcimin e tamburit në bazamentin e tij. Pas kësaj, filluam pastrimin e pjesëve të tjera duke patur kujdes të ruanim çdo gjurmë të vjetër. Nën çatinë me rrasa guri gjetëm tjegulla të një çatie, po të vonëshme, që shkarkaonte ujrat mbi muret shtesë dhe të rinj. Muret mushës mbi çatinë e ambienteve këndore që krijuam çatinë e re ishin mure me një trashësi rreth 60 cm (tab. VII, 2). Ndërtimi i këtyre mureve kishte prishur kornizat dhe në mjaft vende dhe rreshtat e sipërm të mureve të vjetra me kluasondazh. Vetë pas heqjes së mbushjes nxorrëm gjurmët me tjegulla të çatisë së vjetër dhe pjesë të kornizave me dhëmbë sharrë të krahëve të kryqit. Gati e plotë u gjet çatia në ambientin e këndit jugperëndimor. (tab. VII, 3). Fragmente të vogla të tyre u gjetën në tre ambientet e tjerë. Tjegullat e përdorura ishin tjegulla vendi të madhësisë mesatare dhe të vendosura mbi llaç. Gjurmë të çatisë së vjetër mbi krahët e kryqit u gjetën vetëm në kontaktin naos-narteks të krahut perëndimor. Këto ishin dy nivele; më poshtë çatia e naosit dhe më lart ulluqet që vinin nga narteksi.

Për të sqaruar lidhjen në kohë ndërmjet naosit dhe narteksit u ndërmuar një sondazh në vendtakimin e shtetur direkt mbi ambientet këndorë të naosit, kalota sferike që mbulonte pjesën qëndrore të narteksit hynte në krahun perëndimor të kryqit të naosit dhe dëmtonte një pjesë të frotonit. Në këtë mënyrë nga ky krah ruhej korniza horizontale, ndërsa nuk u gjetën gjurmë të kornizës së pjerrët; kështu që nuk mund të sjellim të dhëna të reja lidhur me kohën e ndërtimit të narteksit; është ndërtuar duke mos qënë të përfunduara çatitë e naosit, duke qënë të përdorura ato, apo kohë mbas ndërtimit të kishës.

Operacioni tjetër çlirues ishte heqja e mureve shtesë mbi çatitë e naosit dhe të narteksit. (tab. VII, 1). Nga pastrimi në ambientin këndor veriperëndimor të naosit nxorëm strukturën e kalotës që mbulonte këtë ambient dhe që ishte ndërtuar me tulla të vendosura në mënyrë radiale, duke pasur gurë vetëm në anën e jashtme, si pyka për të shtrënguar tullat. (tab. VII, 4).

Mbas pastrimit rezultoi se gjurmë të kornizave kishte vetëm në muret perëndimorë të krahut të kryqit të narteksit, ku në llaç gjetëm vendet e tullave me dhëmbë sharrë.

Së fundi, pastruam dritaret dhe dyert e murosura. Dritaret e kupolës ishin në përgjithësi në gjendje të mirë dhe nuk ruanin asnjë gjurmë nga skeleti i vjetër me xhama, ndërsa dritaret e naosit (tab. VI, 1) dhe narteksit (fig. 16) ishin shumë të dëmtuara. Më përpara pastruam dritaren jugore të narteksit (fig. 17), e cila nga sa kishim vërejtur ishte në gjendje më të mirë. Ajo ishte dëmtuar vetëm pak nga tullat e shpatullave në dritaren dyshe. Ruhej e plotë kolona e mesit mbi të cilën si kapital shërbente një tullë e plotë. Nën thembrat e harqeve, kalonte një tirant dërrase, mbi të cilin kishte një mbushje kryesisht me gëlqere. Në këtë mënyrë, duket se për ndriçim shërbente vetëm pjesa nën tirantin prej dërrase. Duke pasur të qartë elementët e dritares, vazhduam me pastrimin e dritareve të tjera duke larguar çdo mbushje të vonë. Të gjitha dritaret, kush më shumë e kush më pak ishin të dëmtuara në pjesën qëndorore, ku mungonte kolona e mesit dhe pjesë e harqeve të shpatullave. Tranti prej dërrase ruhej vetëm në dritaren veriore të naosit, (tab. VIII, 2). Ndërsa në të tjerat ne vërejtëm ose gjurmë në llaç, ose pjesë të vogla të tij në mure.

Megjithëse e dëmtuar, dritarja veriore e naosit na jep të dhëna për tu bindur si për mënyrën e njëjtë të ndërtimit në dritaret e naosit dhe të narteksit, ashtu dhe për të sqaruar aspekte që sdalin të arta në dritaren e narteksit. Në të mbushja me llaç me shumë gëlqere  që ruhet mbi tranitin është e pikturuar në anën e brendëshme, pra është e njëkohshme me ndërtimin e vetë dritares, pra, si dhe tek shën-Mari Vllaherna, ekzistonte një prag i bërë pas vendosjes së kolonës. Nga një vrojtim i lehtë rezultoi se brezi i dritares është në një nivel me tirantët në qemeret e brënshme, pra është pejsë e një sistemi brezash që përshkon kishën si në muret e jashtme ashtu dhe në interier.

Në anën e brendëshme të kësaj dritareje kishte dy nivele të përfundimit të afersut deri në nivelin e sipërm të brezit të drurit, tjetri gati 10 cm më lart është vazhdimi i një brezi të pikturuar kufizues që përshkonte gati tërë kishën. Duket se kjo mbushje e dritares është bërë gjatë pikturimit të kishës, kur u pa se dirtarja ishte në nivel më të ulët (sigurisht nëse i përkasin të dyja të njëjtës kohë pikturimi).

Pastrimi nga dherat e anëve jugore dhe veriore, nxorri të plotë muret anësore, si dhe nivelet e dikurshme të terrenit të sistemuar me mure mbajtës, pjesë të të cilëve u gjetën në anën veriore.

Së fundi pnstruam pjesën prapa absidës, të përfshirë midis dy kundërforcave dhe një muri tërthor rreth 3 m. larg kishës, i lartë sa dhe kundërforcat. Një mur i dytë mbajtës afër absides vazhdon tërthor kundërforcave në nivelin e dritares së abisidës. Ndërsa në anën e brëndshrne dritarja ishte e zënë, në anën e jashtme ajo ruhej e tëra brënda një korniza tullash në dy rradhë të shkallëzuara. Dritarja vetë ishte me tre vrima në një skelet kryesisht gëlqeror (fig. 21). Dy vrimat e poshtme janë drejtkëndëshe, e sipërmja rrethore. Në to ruhen fragmente të vogla të xhamave. Në sipërfaqen e jashtme të skeletit, megjithë dëmtimin e shkaktuar nga koha dhe kontakti i vazhdueshëm me dherat, dalluam gjurmë të një dekori floreal, që është e vështirë të riformohet.

Absida ruhet e plotë; në pjesën e sipërme ajo përfundon me një brez prej katër rreshta tullash (tab. VIII, 4). Nga këto i poshtëmi është përfundues i kluasonazhit të mureve të absidës, ndërsa i sipërmi është nën rradhën me dhëmbësharrë të kornizës, e cila ruhet pjesërisht. Dy rradhët e mesit krijojnë së bashku me copat e tullave një dekor interesant. Dy fuga vertikale ndajnë krahun lindor të kryqit nga muret anash tij të ambienteve këndorë. K&eum