Roma
Qyteti antik
~Foustel De Coulanges
Origjina e Mendimit
~Jean Pierre Vernant
Zgjerimet e para të Romës (753 – 350 para Jezu Krishtit)
~Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Arkeologjisë
V
XV
XX
Shqipëria Arkeologjike
~Muzafer Korkuti
Arkitektura Sepulkrale
~Apollon Baçe
Në pranverë të vitit 1396
~Oliver Jans Schmitt
Republika detare e Venedikut
~Oliver Jens Schmitt
Bylisi
~Neritan Ceka, Skënder Muçaj

Ilustrime nga hisoria e Perandorisë Romake

Satutje bronzi, e shek. 5 p.e.sonë më vonë janë shtuar Romulus dhe Remus
Bota Romake.
Pikturë murale e shekullit të parë të erës sonë përshkruan heroin e plagosur
Enea, pasuesit e të cilit besohej se ishin paraardhësit e Romakëve.
Skulpturë e shek. XVII tregon Enean heroin romak, dhe babin e tij të moshuar.
Kjo afresk nga shekulli 14 i erës sonë përshkruan ekzekutimin e Rea Silvia,
nënës së Romulus dhe Remus
Kjo pikturë, e artistit francez Jacques Louis David (1748-1825)
Sipas legjendës, Numa Pompilius ishte mbreti i dytë i Romës. Ai është
përshkruar këtu në një prerje druri të shekullit të XVI-të..
Kjo pikturë e shekullit të 16-të nga Perino del Vaga përshkruan Tarquin
krenarin duke themeluar tempullin e Jupiterit në Kodrën e Kapitolinës
Pozicioni i Romës në lumin Tiber e lidhi qytetin me portin e Ostia dhe lidhja
lehtësoi zhvillimin e Romës si një qytet
Kjo faltore për perënditë shtëpiake u gjet në qytetin e Pompeit
Kjo urnë në formën e një kasolle u bë nga njerëz të kulturës Villanovan, të cilët
ishin paraardhës të Romakëve dhe jetonin në Italinë qendrore.
Në këtë ilustrim të shekullit të 18-të të erës sonë, një kamxhik romak mbart fasces,
një sëpatë që përmbahet në një tufë shkopinjsh.
Circus Maximus u përdor për gara karrocash në republikën e hershme.
Curia në Forum Romanum ishte vendi i takimit të senatit Romak
Këto shpata hekuri dhe helmeta prej bronzi janë bërë nga Keltët dhe datojnë në
shekullin e tretë pes. Një shekull më parë, një ushtri kelte kishte plaçkitur Romën.
Kjo gdhendje e shekullit të 18-të në erën e erës sonë përshkruan katër luftëtarë samnitë.
Samnitët.
Pirro i Epirit
Ky amfiteatër ndodhet në Ostia, porti antik i Romës. Në ditët e republikës,
shumë mallra të importuara do të kishin kaluar nëpër Ostia..
Kjo pikturë e shekullit të XVI-të nga Jacopo Ripanda përshkruan Betejën e Mylae. Në këndin e poshtëm të djathtë, ushtarët romakë mund të shihen duke hipur në një anije luftarake armike.
Ky bust përshkruan gjeneralin romak Scipio Africanus, i cili ishte kryesisht përgjegjës
për humbjen përfundimtare të Kartagjenës në Luftën e Dytë Punike.
Kjo pikturë e shekullit të 16-të nga Jacopo Ripanda përshkruan Betejën e Mylae. Në këndin e poshtëm të djathtë, ushtarët romakë mund të shihen duke hipur në një anije luftarake armike.
Madhështia e Scipio Africanus nga Bernardino Fungai përshkruan gjeneralin Romak
si një princ të Rilindjes. Piktura daton rreth fillimit të shekullit të XVI-të të erës sonë.
Varri i Arkimedit gjendet në Sirakuzë, Siçili. Makineritë e luftës së shpikësit grek
ndihmuan në mbrojtjen e qytetit kundër sulmit romak.
Kjo pikturë moderne pa datë përshkruan procesionin e fitores së Scipio pas
Betejës së Zamës në 202 p.e.sonë
Ky mozaik nga shekulli i dytë i erës sonë përshkruan kuajt që përdoren për të shirë grurin.
Pasuri të mëdha si ato të përshkruara këtu njiheshin si latifundia.
Në këtë ilustrim të shekullit të 18-të të erës sonë, tribuna Gaius Gracchus i
drejtohet asamblesë popullore.
Kjo skulpturë e relievit përshkruan një shitës romak
Kjo litografi e shekullit të 19-të në erën e errët përshkruan gjeneralin romak
Scipio Aemilianus duke parë shkatërrimin e Kartagjenës.
Ky bust përshkruan gjeneralin dhe burrin e shtetit romak Gaius Marius, i cili është i
njohur për reformat që i bëri ushtrisë romake
Ky detaj nga kolona e fitores së Marcus Aurelius përshkruan ushtarë romakë.
Ndryshimet e Mariusit kishin implikime afatgjata për ushtrinë romake.
Varret e mbretërve të rajonit antik të Pontusit ndodhen në këtë shpat mali në Turqinë verilindore. Veprimet e një mbreti të Pontus, Mithridates VI, çuan në luftë me Romën.
Tempulli i Herkulit Viktor u ndërtua në Forum Boarium, Romë, rreth vitit 120 p.e.sonë.
Kjo pikturë e shekullit të 19-të e erës sonë nga Karl von Piloty përshkruan vrasjen e
Julius Caesar në senat..
Kjo skulpturë e kokës së Pompeut të Madh u bë gjatë jetës së gjeneralit.
Territori romak në fund të qeverisjes së Cezarit
Kjo statujë moderne që përshkruan rebelin skllav Spartacus ndodhet në Sandanski, Bullgari,
e cila besohet të jetë vendlindja e Spartacus.
Në këtë afresk të shekullit të XIX-të, nga Cesare Maccari, Cicero denoncon
tradhtarin Catiline në senat.
Në këtë ilustrim të shekullit të 20-të të erës sonë, ushtritë e Jul Cezarit kalojnë
lumin Rubikon gjatë rrugës për në Romë.
Kleopatra dhe Oktaviani nga piktori italian i shekullit të 17-të Il Guercino përshkruan
mbretëreshën egjiptiane të gjunjëzuar para gjeneralit romak.
Ky bust përshkruan gjeneralin romak Mark Antony, një anëtar i triumvitit të dytë
Kjo kokë bronzi, që përshkruan perandorin Augustus, daton rreth vitit 25 pes dhe u gjet në
Sudan. Arkeologët besojnë se figura u vodh gjatë një sulmi në Egjiptin Romak..
Aleksandria, rrënojat e së cilës tregohen këtu, ishte porti kryesor i provincës romake të Egjiptit. Egjipti u aneksua gjatë sundimit të Augustit.
Kjo statujë prej mermeri e Augustit daton në shekullin e parë të erës sonë. Isshtë një kopje e një statuje të hershme që është bërë gjatë jetës së tij.
Ky afresk zbukuron murin e një vile që dikur i përkiste gruas së Augustus, Livia.
Poeti romak Horace, afresk të shek.XVI-të, ishte vetëm një nga një numër shkrimtarësh që lulëzoi nën Augustus.
Kjo statujë përshkruan Ovidin, një nga më të mirët e të gjithë poetëve romakë. 
Në këtë pikturë të shek. XVI-të nga Federico Barocci, Enea mbart babanë e tij Anchises nga qyteti i djegur i Trojës.
Ara Pacis Augustae u krijua për të festuar kthimin e Augustit në Romë pas fushatave në
Gali dhe Spanjë.
Ky reliev nga Ara Pacis Augustae përshkruan një procesion të senatorëve..
Ky bust mermer bashkëkohor, me madhësi jetësore, është një portret i Neronit, ndoshta perandorit më famëkeq të dinastisë Julio-Klaudiane.
Ky portret prej mermeri i Tiberit u skalit në IV për të festuar birësimin e perandorit të ardhshëm nga Augustus.
Dhjetëvjeçarin e fundit të jetës Tiberius e kaloi në mërgim në ishullin Capri, i cili ndodhet në
Gjirin e Napolit.
Kjo statujë e Caligula u gdhend në shekullin e parë. Gërmimet në pallatin e Caligula në Romë kanë konfirmuar raportet antike se ndërtesa ishte e lidhur me një tempull..
Caligula është vrarë nga Garda Pretoriane në këtë ilustrim nga një botim i shek.të XVIII-të të Historisë së Popullit Hebre, i shkruar nga Josephus Flavius rreth 30 vjet pas vrasjes në shekullin e XVIII-të
Klaudi ishte një perandor dijetar dhe efektiv i cili ishte megjithatë shumë jopopullor
me nënshtetasit e tij.
Apoteoza e Klaudit është një kamo e bërë nga sardoniksi e vendosur në një kornizë
ari të smaltuar.
Kjo pikturë e shek. XVI-të nga arti flaman Joachim Patinier përshkruan Charon duke
trasuar të vdekurit përtej lumit Styx.
Në këtë gravurë të shek. XVII-të, të krishterët vriten si pjesë e persekutimit të Neronit
pas zjarrit në Romë.
Artisti venecian i Rilindjes Luca Giordano pikturoi Vdekjen e Senekës në 1680.
Sipas historianit Tacitus, Seneca vdiq ngadalë pasi preu kyçet.
Kjo skulpturë e shek. XIX përshkruan mbretëreshën britanike Boudicca, e cila udhëhoqi
n​​jë rebelim kundër Romakëve në shekullin e parë..
Kjo përkrenare e gladiatorit prej bronzi u gjet në Pompei dhe daton në shekullin e parë
Kjo statujë prej mermeri e perandorit Hadrian u gdhend në shekullin e dytë,
për të festuar fitoret e tij mbi barbarët.
Perandoria romake në shtrirjen e saj më të madhe.
Afresk nga Pompei tregon perëndeshën Venus duke peshkuar. Qyteti i shkatërruar është burim kryesor i informacionit në lidhje me pikturën romake..
Harku i Trajanit, i ndërtuar në 114 nga senati për nder të perandorit, qëndron ende në Benevento në Italinë qendrore.
Ky detaj nga lehtësimet në Kolonën e Trajanit tregon ushtarë romakë që sulmohen nga
dakët në v.106.
Kolona e Trajanit ngrihet 100 metra (30.5 m) mbi rrënojat e Forumit të Trajanit në Romë. Kolona përmban një bandë spirale lehtësimesh që ilustrojnë skena nga fushata e perandorit kundër dakëve.
Muri i Hadrianit shtrihej 73 milje (117.5 km) në të gjithë Britaninë e Veriut, me kala në intervale të rregullta për garnizonet Romake.
Kjo statujë e Antoninus Pius, e krijuar në shekullin e dytë të es, tregon perandorin duke bërë një gjest shpërndarjeje, sikur të ishte duke mbajtur një fjalim zyrtar..
Në këtë gdhendje të krijuar rreth vitit 180 të e.s. në Romë, barbarët e mundur kërkojnë mëshirë nga perandori Marcus Aurelius.
Ky lehtësim nga një sarkofag përshkruan një këpucar në punë..
Kjo forca të blinduara i përkisnin një lloji të gladiatorëve të njohur si një sekretar. Sekretari
zakonisht luftonte kundër një retiarius, i cili ishte i armatosur me një trident dhe një rrjetë.

 

Rreth origjines dhe popullsisë së Romës

Në shikim të parë, fakti që mes rreth një mijë qytezave të Greqisë dhe Italisë së lashtë do të gjendej një që të qe e aftë të nënshtronte gjithë të tjerat, është mjaft habitës. Megjithatë, kjo ngjarje e madhe shpjegohet me shkaqet e zakonshme që përcaktojnë mënyrën se si ecin punët njerëzore. Si çdo urtësi tjetër, urtësia e Romës ka qëndruar në mënyrën se si ajo diti të përfitonte nga rrethanat e favorshme me të cilat ajo ishte ndeshur.

Në veprën e ngadhënjimit romak, dallohen dy periudha. Njëra përputhet me kohën kur fryma e lashtë e qytet-shtetit vijonte ende të ngrihej mbi dhunën e madhe; pikërisht në atë kohë, Romës i është dashur të kapërcente edhe numrin më të madh të pengesave. Periudha e dytë i përket kohës kur fryma e qytet-shtetit ishte dobësuar së tepërmi; atëherë pushtimet e saj u bënë më të lehta dhe do të arriheshin shumë më shpejt.

Origjina e Romës dhe përbërja e popullit të saj janë të denja për t'u nënvizuar. Ato shpjegojnë karakterin e veçantë të politikës së saj dhe rolin e jashtëzakonshëm që asaj i ra të luante qysh prej fillimit, në mes të qytet-shteteve të tjera.

Raca romake ishte çuditërisht e përzier. Baza kryesore e saj ishte latine dhe e merrte origjinën e vet nga Alba; por vetë albanët, sipas traditave që asnjë prej kritikëve nuk na autorizon t'i hedhim poshtë, përbëheshin nga dy popullsi të bashkuara dhe të shkrira me njëra-tjetrën: njëra ishte racë autoktone, latine e vërtetë; tjetra ishte me origjinë të huaj dhe thuhej se kishte mbërritur atje nga Troja, me Enean, priftin themelues; sipas të gjitha gjasave, ajo ishte e paktë në numër, por e konsiderueshme në saje të kultit dhe institucioneve që ajo pat sjellë me vete.

Albanët, përzierje dy racash, themeluan Romën në një vend ku tashmë ngrihej një qytezë tjetër, Pallantiumi, i themeluar nga grekët. Mirëpo, popullsia e Pallantiumit do të mbetej në qytezën e re dhe atje do të ruheshin edhe ritet e kultit grek. Në vendin ku më vonë do të ngrihej Kapitoli gjendej edhe një qytezë tjetër me emrin Saturnia, e cila, thuhej, se ishte themeluar nga grekët.

Kështu, në Romë përziheshin dhe bashkoheshin të gjitha racat: në të kishte latinë, trojanë, grekë; shumë shpejt do të kishte edhe sabinë dhe etruskë. Shihni kodrate ndryshme: Palatini është qytëza e vogël Iatine, por më parë kishte qenë qyteza e Evandras; Kapitolini, dikur vendbanim i shokëve të Herkulit ishte bërë vendbanim i sabinëve të Tatiusit. Kuirinali e mori emrin e tij nga sabinët kuiritë ose nga perëndia sabine Kuirinius. Ndërkohë, Koeliusi duket se është banuar që në fillimet e veta nga etruskët. Roma nuk dukej si një qytet i vetëm; ajo i ngjante më shumë një konfederate të përbërë nga shumë qyteza, ku secila, për shkak të zanafillës së saj, i bashkëngjitej një konfederate tjetër. Ajo ishte qendra ku latinët, etruskët, sabinët dhe grekët takoheshin.

Mbreti i parë i saj ishte latin; i dyti, sipas traditës ishte sabin; i pesti, thuhet se ishte pinjoll i një greku; i gjashti etrusk.

Gjuha e saj përbëhej prej elementesh nga më të ndryshmet; latinishtja dominonte; por rrënjët sabinase ishin të shumta dhe në të gjendeshin më shumë rrënjë greke sesa në secilin prej dialekteve të tjera të Italisë qendrore. Për sa i përket vetë emrit të saj, ai nuk dihet se çfarë gjuhe i përkiste. Sipas disave, ernri Romë vinte nga gjuha trojane, sipas disa të tjerëve, ai vinte nga greqishtja; ka arsye për t'u besuar se ai e ka prejardhjen nga latinishtja, por disa autorë të lashtësisë besonin se ai vinte nga etruskishtja.

Gjithashtu edhe emrat e familjeve romake dëshmojnë për një shumëllojshmëri të madhe që nga fillimet e veta. Në kohën e Augustit kishte ende rreth pesëdhjetë familje, të cilat, në rast se ngjisnin shkallët e tyre gjenealogjike deri në antikitetin më të hershëm, do të mbërrinin te bashkudhëtarët e Eneas. Shumë familje të tjera thoshin se e kishin prejardhjen nga Arkadët e Evandrit dhe që, qysh nga një kohë që nuk mbahej mend, njerëzit e tyre mbanin mbi këpucë një shenjë dalluese të vogël, gjysmëhënëzën e argjendt. Familjet Potitia dhe Pinaria e kishin prejardhjen nga ata që njiheshin si bashkudhëtarët e Herkulit dhe origjina e tyre provohej nga kulti i trashëgueshëm i kësaj perëndie. Familjet Tullius, Quinctius, Servilius, kishin ardhur nga Alba, pas pushtimit të kësaj qyteze. Shumë familje i bashkëngjisnin emrit të tyre një shtesë, që kujtonte origjinën e tyre të huaj; të tillë ishin për shembull Sulpicius Camerinus, Cominius Auruncus, Sicinius Sabinius, Claudius Regillensis, Aquillus Tuscus. Familja Nautia ishte trojane; ajo Aurelius ishte sabine; Caecilius e kishte prejardhjen nga Prenesta; Octavius vinte nga Velitra.

Pasojë e një përzierje të tillë mes popullsive nga më të ndryshmet ishte që Roma të kishte lidhje origjine me të gjithë popujt që ajo njihte. Ajo mund të quhej latine kur ishte me latinët, sabine kur ishte me sabinët, etruske me etruskët dhe greke me grekët.

Gjithashtu, kulti i saj kombëtar ishte një përmbledhje e shumë kulteve, tejet i shumëllojshëm, ku secili prej tyre e lidhte atë me një nga këta popuj. Ajo kishte kultet greke të Evandrës dhe të Herkulit; ajo mburrej se zotëronte Palladiumin trojan. Penatët e saj ishin në qytetin latin të Laviniumit. Që nga fillimet e saj, ajo kish bërë të vetin kultin sabin të perëndisë Consus. Një tjetër perëndi sabine, Kuirinius, do të ngulitej aq fort në të, saqë Roma do e shoqëronte atë me emrin e Romulit, themeluesit të saj. Ajo nderonte gjithashtu perënditë etruske dhe festat e tyre, ogurët e tyre e deri te shenjat e funksioneve priftërore që ata kishin.

Në një kohë ku askush nuk kishte të drejtë të merrte pjesë në festat fetare të një kombi tjetër, në rast se ai nuk ishte pjesë e tij përmes origjinës, romaku gëzonte avantazhin e pakrahasueshëm që mund të merrte pjesë në kremtimet latine, në festat sabine, në festat etruske dhe në lojërat olimpike. Mirëpo feja përbënte një lidhje të fuqishme. Kur dy qyteza kishin kult të përbashkët, ato korisideroheshin në lidhje farefisnie; ato quheshin aleate dhe duhej të ndihmoheshin ndërsjelltas; Antikiteti nuk njihte bashkim tjetër veç bashkimit të vendosur nga feja. Roma ruante me përkujdesjen më të madhe gjithçka që mund të shërbente si dëshmi e kësaj farefisnie të çmuar me kombet e tjera. Ajo u shfaqte latinëve traditat e saj që lidheshin me Romulin; sabinëve, legjendën e Tarpeas dhe Tatiusit; grekëve, himnet e lashta që ajo ruante për nder të nënës së Evandrës, himne të cilat ajo nuk i kuptonte më, por që vijonte t'i këndonte. Ajo ruante gjithashtu me vëmendjen më të madhe kujtimin e Eneas; pasi, nëse përmes Evandrës ajo mund ta quante veten farefis të Peloponezasve, përmes Eneas ajo krijonte Iidhje të tilla me më shumë se tridhjetë qyteza, të shpërndara nëpër Itali, Sicili, Greqi, Thrakë dhe Azinë e Vogël, ku secila prej tyre kishte për themelues Enean ose ishin ngulime të qytezave të themeluara prej tij e për rrjedhojë kishin kult të përbashkët me Romën. Në luftërat që ajo do të zhvillonte në Sicili kundër Kartagjenës dhe në Greqi kundër Filipit, do të shohim përfitimet e mëdha që ajo mundi të nxirrte nga kjo farefisni e Iashtë.

Kështu pra, popullsia romake ishte një përzierje shumëracore, kulti i saj ishte një përmbledhje shumëkultëshe, vatra e saj kombëtare një shoqërim shumëvatrash. Ajo ishte pothuajse e vetmja qytezë, të cilën feja e qytet-shtetit nuk e izolonte prej të tjerave. Ajo prekte gjithë Italinë, gjithë Greqinë. Nuk kishte pothuajse asnjë popull, i cili nuk pranohej në vatrën e saj.

Zgjerimet e para të Romës (753 – 350 para Jezu Krishtit)

Gjatë shekujve, kur feja e qytet-shteteve ishte kudo në fuqi, Roma e ndërtoi politikën e saj mbi të.

Thuhet se akti i parë i qytezës së re ishte rrëmbimi i disa grave sabine: legjendë që na duket pak e mundshme, nëse mendojmë se sa e shenjtë ishte martesa te njerëzit e iashtësisë. Më sipër kemi parë se feja e qytet-shtetit e ndalonte martesën mes individëve të qytezave të ndryshme, me përjashtim të rasteve kur këto dy qyteza kishin një lidhje origjine ose një kult të përbashkët. Romakët e parë kishin të drejtë martese me Albën, pasi prejardhja e ty re vinte prej saj, por këtë nuk e kishin me fqinjët e tyre të tjerë, sabinët. Ajo që Romuli u përpoq të fitonte qysh në fillim, nuk ishin disa gra, por e drejta e martesës, domethënë e drejta për të kontraktuar marrëdhënie të rregullta me popullsinë sabine. Për këtë, atij i duhej të vendoste mes saj dhe tij një lidhje fetare; kështu Roma do të bënte të vetin kultin e perëndisë sabine Konsus dhe do të kremtonte festën e saj. Tradita shton se, gjatë kësaj feste, ai rrëmbeu gratë; në rast se ai do të kishte vepruar kështu, martesat nuk do mund të kremtoheshin sipas riteve, pasi akti i parë dhe më i domosdoshëm i martesës, ishte traditio m manum, domethënë dorëzimi i vajzës nga ati; nëse ai do të kishte vepruar kështu, Romuli nuk do e kish arritur qëllimin e tij. Por prania e sabinëve dhe e familjeve të tvre në ceremoninë fetare dhe pjesëmarrja e tyre në flijime vendoste mes dv popujve një lidhje të tillë, ku connubium-i nuk mund të refuzohej më. Pra, nuk shtrohej nevoja e një grabitjeje materiale; prijësi i romakëve kishte ditur ta fitonte të drejtën e martesës. Kështu, historiani Denis, i cili studionte tekstet dhe himnet e lashta, flet me siguri se femrat sabine u martuan sipas riteve më solemne, gjë që pohohet edhe nga Plutarku dhe Ciceroni. Vlen të nxirret në pah se përpjekja e parë e romakëve ka pasur për rezultat rrëzimin e pengesave që feja e qytet-shtetit kishte vendosur mes tvre dhe një populli fqinj. Një Iegjendë të tillë të ngjashme, nuk e kemi Iidhur me Etrurinë; por është më se e sigurt se Roma kishte me këtë vend të njëjtat marrëdhënie që kishte edhe me Latiumin dhe Sabinën. Kështu pra, ajo kishte shkathtësinë për të realizuar, nëpërmjet kultit dhe gjakut, bashkimin me të gjithë ata që ndodheshin përqark saj. Ajo ngulmonte të arrinte connubium-m me të gjitha qytezat, gjë që provon se ajo e njihte mirë rëndësinë e kësaj Hdhjeje dhe nuk donte që një gjë e tillë të ekzistonte edhe mes qytezave të tjera të nënshtruara prej saj.

Më tej, Roma do të hynte në serinë e gjatë të luftërave të saj. Lufta e parë u zhvillua kundër sabinëve të Tatiusit; ajo përfundoi me një aleancë fetare dhe politike mes dy popujve të vegjël. Më pas ajo sulmoi Albën; historianët thonë se Roma guxoi ta sulmonte këtë qytezë, edhe pse ajo ishte ngulim i saj, pasi gjykonte se shkatërrimi i saj ishte i domosdoshëm për madhështinë e vet. Në fakt, çdo metropol ushtronte mbi ngulimet e veta epërsi fetare; mirëpo, në ato kohëra feja kishte një forcë të atillë, saqë, për sa kohë Alba do të ishte në këmbë, Roma nuk do të mbetej veç një qytet i varur, fatet e të cilit do të ishin të përcaktuara njëherë e përgjithmonë.

Me shkatërrimin e Albës, Roma nuk kënaqej më me faktin që edhe ajo vetë të ishte një ngulim; ajo do të pretendonte të ngrihej në rangun e metropolit, përmes trashëgimit të së drejtave dhe të epërsisë fetare që Alba kishte ushtruar deri atëherë mbi tridhjetë ngulimet e saj në Latium. Romës iu desh të ndërmerrte luftëra të gjata, për të marrë kryesimin e ceremonive të flijimit të kremtimeve fetare latine. Në ato kohëra, ky ishte i vetmi mjet për të fituar atë lloj epërsie dhe sundimi që i konsiderohej i vlefshëm.

Në qytezën e saj, ajo ngriti një tempull kushtuar Dianës; ajo do t'i detyronte latinët të vinin dhe të bënin flijime në emër të saj; madje do të tërhiqte në këtë adhurim edhe sabinët9. Me këto veprime, ajo i mësoi të dy popujt të ndanin me të, nën kryesimin e saj, festat, lutjet, mishin e shenjtë të viktimave. Ajo ia nënshtroi ata epërsisë së saj fetare.

Roma është e vetmja qytezë që diti të shtonte në saje të luftës numrin e popullsisë së vet. Ajo ndoqi një politikë të panjohur deri atëherë për të gjithë pjesën tjetër të botës greko-italiane; ajo bënte pjesë të vet gjithçka mbi të cilën dilte ngadhënjyese. Ajo do të sillte në qytet banorët e qytezave të pushtuara, duke i kthyer të mundurit pak nga pak në romakë. Në të njëjtën kohë, ajo do t'i niste kolonët e saj në të gjitha vendet e pushtuara, duke mbjellë, kësisoj, kudo Romën; kolonët e saj, ndonëse atje ku nguleshin ngrinin qyteza të dallueshme nga pikëpamja politike, vijonin të ruanin me metropolin bashkësinë fetare; kjo mjaftonte që ata të ishin të detyruar t'ia nënshtronin politikën e tyre politikës së saj, t'i nënshtroheshin dhe ta ndihmonin atë në të gjitha luftërat që ajo ndërmerrte.

Një prej tipareve më të dallueshme të politikës së Romës është tërheqja drejt vetes e të gjitha kulteve të qytezave fqinje. Ajo investonte të pushtonte sa qytezat po aq edhe perënditë e tyre. Ajo do të bënte të sajën Junonin e Veii-t, Jupiterin e Prenestës, Minervën e Faliskës, Junonin e Lanuviumit, Venusin e Samnitëve dhe shumë perëndi të tjera që ne nuk i dimë10. "Në Romë, thotë një autor i lashtësisë11, ishte zakon të pranoheshin besimet e qytezave të pushtuara; këto besime ajo ua bashkëngjiste herë besimeve të genteve të saj e herë fesë së vet kombëtare."

Monteskjeja i lëvdon veprimet e romakëve si veprime të stërholluara të një politike të aftë, për faktin që ata nuk ua impononin perënditë e tyre popujve të mundur. Një gjë e tillë do të ishte krejtësisht e kundërt me idetë e tyre dhe me ato të njerëzve të lashtësisë. Roma pushtonte perënditë e të mundurve dhe nuk u jepte atyre të vetat. Ajo i ruante mbrojtësite saj e madje punonte për shtimin e numrit të tyre. Synimi i saj ishte të kishte një numër gjithnjë e më të madh kultesh e perëndish mbrojtëse, sesa çdo qytezë tjetër.

Meqenëse kultet dhe perënditë e saj ishin marrë, në pjesën më të madhe të tyre, nga të mundurit, Roma gjendej në bashkësi shpirtërore fetare me të gjithë popuj e mundur. Lidhjete origjinës, marrja e connubium-it, ajo e kryesimit të kremtimeve latine, ajo e perëndive të mundura, e drejta e saj për të pretenduar dhe për të ofruar flijime në Olimp dhe në Delf, ishin mjetet përmes të cilave Roma po përgatiste sundimin e saj. Ashtu si edhe gjithë qytezat e tjera, në besimin e qy tet-shtetit të saj, ajo shihte burimin e patriotizmit; por ajo ishte e vetmja qytezë që e përdori fenë për zmadhimin e saj. Ndërkohë që për qytezat e tjera feja ishte bërë pengesë për zhvillimin e tyre, Roma pati aftësinë ose fatin e mirë ta përdorte atë për të tërhequr gjithçka pas vetes dhe për të sunduar mbi të.

info@balkancultureheritage.com