Struktura e simbolizmit ilir
Qyteti antik
~Foustel De Coulanges
Origjina e Mendimit
~Jean Pierre Vernant
Struktura e simbolizmit ilir
~Aleksandër Stipçevic
Roma Mbretërore
~Shaban Dervishi
Republika e hershme
~Shaban Dervishi
Zgjerimet e para të Romës (753 – 350 para Jezu Krishtit)
~Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Arkeologjisë
V
XV
XX
Shqipëria Arkeologjike
~Muzafer Korkuti
Arkitektura Sepulkrale
~Apollon Baçe
Ajkuna kján Omerin
~Curraj – Epér (Mirash Gjoni)
Orët e Mujit
~Visaret e Kombit

Struktura e simbolizmit ilir

~Aleksandër Stipçevic
Spiralja Meandri Vija valore dhe vija zik-zak Simbolet solare e lunare dhe simbolet e zjarrit Disku, rrethi, rrathët koncentrikë Svastika Shenja "S" Kryqi Dreri Shpendët moçalikë Carani Gjysëmhëna Peshat Piramidale Brirët Konsekrativë Shenja X Simbolika Htonike Gjarpëri Kali Gjeli Figurat Itifalike Simbolika funerale

Paftë bronzi në trajtë rozete e zbukuruar me rrathë koncentrikë të incizuar me pikë në mes. Pafta ose varëse me forma të rrumbullakta me e pa rreze paraqesin dielln, ose tregojnë simbolin e diskut diellor. Shtoj, Shkodër.
Paftë bronzi në trajtë syzesh me rrathë koncentrikë të thelluar. Leshnjë, Skrapar
Varëse bronzi me stringla të cilat përfundojnë me varëse antropomorfe të stilizuara. Gjatësia 22,5 cm, Shtoj, Shkodër.
Varëse bronzi në trajtë kafazi me figurë zogu sipër. Kuç i Zi, Korçë
Varëse bronzi në trajtë dopio kryqi. Zbukuruar në krahë me vija rrethore të incizuara, ndërsa në skaje me nga një rreth me pikë në mes. Kuç i Zi, Korçë.
Varëse bronzi me forma rrathësh të brendashkruar, rrathë me diametra në trajtë kryqi ose trerrathë të bashkuar. Perondi, Berat.

Që disa motive gjeometrike kanë pasur domethënie simbolike ose magjike së pari e dëshmuan etnologët, të cilët e vërejtën këtë duke i studiuar kulturat primi- tive të Afrikës, të Azisë, të Amerikës Jugore etj. Ata dëshmuan gjithashtu se fise ose popuj të ndryshëm të njëjta motive u atribojnë ndonjëherë domethënie të ndryshme simbolike, dhe kështu me vijë zik - zake disa e paraqesin gjarpërin, të tjerët rrufenë, zjarrin, lumin; trekëndëshi paraqet rëndom vulvën, por edhe syrin e zotit (në krishterizëm p.sh.), mirëpo, veç kësaj mund të ketë edhe fuqi apotropike etj.

Studimi i kujdesshëm i ornamentikës së kohës parahistorike ka treguar se edhe ajo ka pasur, në disa raste përveç funksionit dekorativ edhe funksionin simbolik. Qëndrimi i tillë mbi ornametikën e periudhës parahistorike është i kohës së re. Në të vërtetë G. Wilke, F. Adamav. Scheltema e të tjerë që në fillim të këtij shekulli kanë kërkuar domethënie më të thellë simbolike të disa motiveve ornamentale që ndeshen gjatë tërë periudhës parahistorike.

Duke u mbështetur në bibliografinë e pasur që është shkruar deri tani mbi simbolikën e motiveve ornamentale parahistorike, mund të përfundohet se motivet e shumta dhe të shumëllojshme që dëshmohen në stolisjen ilire, në qeramikë, pllaka guri, monedha e objekte të tjera kanë pasur po ashtu kuptime simbolike, sado që është vështirë të thuhet gjithmonë çfarë kuptimi u kanë dhënë ilirët në kohëra e në vise të ndryshme secilit motiv ornamental.

Për disa motive të tilla megjithatë, me një dozë të konsiderueshme sigurie do të mund ta përcaktojmë përmbajtjen simbolike, qoftë në bazë vetëm të paraqitjeve në trevën ilire, qoftë edhe në bazë të domethënies së tyre simbolike në kulturat e tjera indoevropiane.

Në këtë kapitull do të flasim vetëm për motivet e “pastërta” ornamentale, pra, jp përato antropomorfe ose zoomorfe, përtë cilatdotë bëhet fjalë në tekstin e mëtejshëm të këtij punimi. Do të përqendrohemi, përveç të tjerash, vetëm në ato motive për të cilat dihet me siguri se kanë pasur domethënie religjioze, kulti ose magjike, kanë pasur kryesisht domethënie të tillë, për arsye se është e njohur se shumë motive ornamentale, të cilat në fillim kanë pasur ekskluzivisht  domethënie simbolike, me kohë këtë e kanë humbur dhe janë shndërruar në dekorim të thjeshtë, ose këtë domethënie simbolike e kanë ruajtur vetëm në raste të jashtëzakonshme - në përmendoret mbi varre, në urna varri dhe në përgjithësi në objekte të lidhura për religjionin dhe kultet.

Njëri ndër motivet omamentale, i cili pjesërisht e ka ruajtur domethënien simbolike, kurse pjesërisht (edhe në pjesën më të madhe!) ka shërbyer si stoli “e pastër”, ka qenë spiralja.

Spiralja

66. Unazë bronzi me fushë spiralike në formë syzesh. Barç, Korçë
67. Varëse bronzi në trajtë "omege", e cila mbaron me në skaje spiralike. Çinamak, Kukës.
68. Varëse bronzi në trajtë syzesh. Patos, Fier.
69. Fibul bronzi gjyzlzkore me tetë midis disqeve dhe me nga një sumbull konike në mes tyre. Shtoj, Shkodër.
70. Fibul bronzi gjyzlykore me tetë midis diqeve dhe me nga një sumbull konike në mes tyre. Shtoj, Shkodër.

Si simbol religjiozspiraljaparaqitet pavarësisht në qytetërimetë ndryshme që nga paleoliti i ri e deri në ditët tona. Me të zbukurohen enët e qeramikës në Egjiptin parafaronik, në përmendoret mbivarre dhe qeramikë në kulturën kreto-mikenase, qeramika në një varg të kulturës neolitike, veçanërisht në trevën e Evropës Qendrore. Motivi i spirales dominon në epokën e bronzit të Skandinavisë, dhe vend të rëndësishëm zë në motivet ornamentale në tempujt megalitë të epokës së neolitit në ishullin Malta, si edhe në varrezat megalite në Evropën Perëndimore.

Në trevën ku më vonë do të jetojnë ilirët spiralja do të shfaqet po ashtu shumë herët. E ndeshim si në epokën e re të gurit (mjafton të përmendet ornamentika spirale në kulturën e Butmirit!) ashtu edhe në epokën e bronzit dhe pothuaj në të gjitha viset, ku më vonë do të zhvillohet kultura ilire.

Gjatë epokës së hekurit, spiralja është motiv më i shpeshtë ornamental i të gjitha fiseve ilire. Paraqitet në forma të ndryshme - si spirale e rrjedhshme, spirale e dyfishtë, spirale në trajtën e rrathëve koncentrikë të lidhur etj. Numër i madh i varëseve gjyzlykore, të fibulave gjyzlykore, të stolive spiraloide në qeramikë, gurë në formë të rrotullës dhe përmendore prej guri janë dëshmi të preferimit të këtij motivi te ilirët. Kjo paraqitje e madhe tregon njëherazi se spiralja, sipas gjasave, ka shërbyer edhe si stoli e thjeshtë pa domethënie të thellë simbolike. Mirëpo, shfaqja e motivit të tillë në disa përmendore të karakterit sepulkral ose ritual dëshmon se spiralja, e cila, gjatë tërë epokës parahistorike, pra, as në epokën romake, nuk e ka humbur domethënien e vet simbolike. Këtu kemi parasysh, në rend të parë, atë që ajo ndeshet në pjesët arkitektonike prej gurit në Nesactium (T.I, 1, 4) për të cilat me të drejtë mund të supozohet se i kanë takuar një shenjtorje parahistorike.6 Natyrisht, spiralja, e cila është e skalitur në këto biloqe prej guri e cila dominon në tërë sipërfaqen e tyre, nuk eshtë e mundur të ketë pasur vetëm funksionin dekorativ. Domethënien simbolike është dashur ta ketë po ashtu edhe spiralja që paraqitetnë urnat e hirit japodike prej guri nga rrethi i Bihaçit ose spiralja në urnat e hirit të gjetura në Sveta Lucija (Santa Lucia) në Tolmin dhe në urnat e ngjashme të gjetura në shumë vende të tjera. Veçanërisht po e theksojmë shfaqjen e spiraleve në ato objekte, pra, në ato që kanë të bëjnë me botën mortore, se edhe domethënia simbolike e këtij motivi është këtu më i qartë. Spiralja në këto objekte simbolizon nëntokën, rrugën e ndërlikuar që shpirti i të vdekurit është i detyruar ta kalojë në këtë botë të errët. Në 

këtë përmendore spiralja katë njëjtën domethënie të cilën e ka edhe labirinti në kohën parahistorike dhe antike. Në realitet, spiralja nuk është gjë tjetër veçse mënyra e thjeshtësuar e paraqitjes së labirinthit.8

Lidhja e spirales me jetën nëntokësore është e qartë edhe për nga fakti që me të është paraqitur gjarpëri, që do të thotë, kafshë tipike htonike.

Mirëpo, nuk është kjo e vetmja domethënie simbolike e spirales. Si edhe shumë simbole të tjera që shpesh edhe në variante të ndryshme paraqiten në një territor të gjerë gjeografik edhe spiralja ka prejardhje të ndryshme dhe domethënie të shumta simbolike. Në disa kultura ajo ka domethënien e simbolit lunar,10 dhe meqë në vete shpesh e ka edhe motivin e rrathëve koncentrikë, ka pasur po ashtu edhe domethënien solare.

Vëmendje të posaçme duhet t’i kushtojmë një varianti të këtij motivi, të ashtuquajturës spirale e dyfishtë.

Meandri

Domethënie të ngjashme simbolike, siç ka pasur spiralja, ka pasur edhe meandri. Në të vërtetë, meandri nuk është asgjë tjetër veçse spiralja me vija të thyera nën këndin e drejtë. Në të 

njëjtën mënyrë si edhe spiralja, ashtu edhe meandri paraqitet që në paleolitin e ri dhe që në atë kohë ka pasur pa dyshim domethënie simbolike. Paraqitet shpesh sidomos në epokën e neolitit16 dhe më vonë në disa kultura të epokës së hekurit.

Ndryshe nga spiralja, meandri paraqitet shumë rrallë te ilirët. Më shpesh e gjejmë në Istri, si në blloqet e mëdha prej guri ngaNesactiumi18 ashtu edhe në urnat e varreve prej qeramike (T. I, 1; T. II, 4), në objektet dekorative dhe në enët prej bronzi. Jashtë Istrisë këtë motiv e gjejmë edhe në trevën midis iumenjve Sava, Drava dhe Danubi dhe në visete Alpeve lindore, kurse në visetetjera e ndeshim mjaft rrallë.

Duke e lënë anash problemin e prejardhjes së meandrit po theksojmë faktin që ky motiv te ilirët paraqitet më shpesh në objektet e karakterit sakral dhe të kultit. Përkujtojmë seblloqetprej guri nëNesactium, nëtëcilët paraqitet meandri, pa dyshim i kanë takuar ndonjë objekti të kultit, dhe se urnat e varreve me meandrin i kanë takuar kategorisë së objektevetëcilat janë të lidhura me besimin nëjetën e amshueshme dhe se peshat piramidale kanë edhe (të paktën në disa raste) domethënie simbolike dhe se vatrat e shtëpive në Donja Dolina kanë pasur funksion të rëndësishëm në kultin e të vdekurve. Përveç kësaj nuk guxojmë, të mos e marrim parasysh faktin se në disa raste (p.sh. në tokëzën e brezit nga Picugu i Istrisë) meandri bën kombinime në të cilat paraqitet svastika si element konstitutiv. E tërë kjo shpie në përfundimin që disafise ilire meandrit i kanëdhënë domethënien e simbolit religjioz. Mirëpo, paraqitja e këtij motivi në byzylykë dhe enë prej bronzi që përdoreshin flet se edhe ky motiv gjatë kohës në disa raste e ka humbur domethënien e vet burimore simbolike.

Vija valore dhe vija zik-zak

Është edhe më e vështirë sesa për spiralen dhe meandrin, të bëhet përcaktimi se kur vija valore ka kuptimin e simbolit e kur është fjala për stolisje të rëndomtë. S’do mend se në rastet e shumta ky motiv shumë i shpeshtë ornamental ka karakterin e dekorimit dhe se, prandaj, nuk duhet të mos merret parasysh fakti se vija valore i ka shërbyer njeriut parahistorik për të paraqitur gjarpërin, pra, një shtazë htonike dhe se ai shpeshherë i ka skalitur umat varrore (T. II, 2). Vija valore në urnat në trevën ilire është mjaft e shpeshtë, kurse shembull të mirë kemi nga Novo Mesto, ku është zbuluar urna në të cilën ndeshet motivi i vijës valore bashkë me svastikën. Numri i rasteve të ngashme është me të vërtetë i madh dhe nuk ka nevojë të preken të gjitha. Mjafton ta kemi parasysh këtë fakt si indikacion, se edhe vija valore në simbolikën funerale është dashur ta ketë vendin e vet.

Ajo që u tha këtu për vijën valore vlen, ndoshta madje në masë më të vogël, edhe për vijën zik-zake. Kombinimet e ndryshme të këtij motivi i ndeshim po ashtu në urnat (T. 11,1), prandaj nuk mund ta përjashtojmë mundësinë se edhe kjo vijë kishte domethënien simbolike në ato raste kur ndeshet në objektet e kultit ose funeralë.

Simbolet solare e lunare dhe simbolet e zjarrit

Qëmoti arkeologët, etnologët dhe historianët e religjioneve kanë konstatur rolin jashtëzakonisht të madh që ka pasur Dielli - ky burim i ngrohtësisë, dritës dhe nxitës i çdo gjëje të gjallë në tokë - në besimet e njeriut primitiv. Që atëherë janë analizuar dukuritë e shumta dhe të shumëllojshme të kultit të këtij trupi qiellor në kohë dhe në hapësirë. Arkeologjia parahistorike ka dhënë kontribut të dukshëm në njohjen e këtij kulti në kohërat kur nuk ka qenë e njohur fjala e shkruar dhe religjioni i të cilit mund të njihet vetëm në bazë të relikteve të varfera të kulturës materiale. Këtë shkencë e falënderojmë për njohuritë tona të heliolatrisë dhe të ilirëve parahistorikë.

Edhe ata, si edhe shumë të tjerë, kanë pasur mitologjinë e vet, religjionin e vet, magjinë e vet dhe bestytnitë e veta në të cilat i kanë endur elementët e kultit solar. Disa prej këtyre elementëve do t’i identifikojmë lehtë dhe do t’ua përcaktojmë vendin në sistemin simbolik të ilirëve në përgjithësi ose të secilit fis ilir, kurse të tjerëve vetëm me hamendje do t’u përcaktojmë çfarë domethënie mund të kenë pasur në faza të ndryshme të zhvillimit të kulturës ilire ose në treva të tjera të kësaj kulture. Në shumicën e rasteve do të jemi të detyruar t’i përgjithësojmë përfundimet në të gjithë ilirët, edhe pse pak është e besueshme, që edhe simbolet e qarta dhe të përcaktuara, siç është dreri dhe rrathët koncentrikë, i kanë pasur të gjithë ilirët dhe në të gjitha epokat kanë pasur të njëjtën domethënie. Prandaj analizat dhe përfundimet që do t’i paraqesim këtu, domosdo do të jenë aproksimative e ndoshta edhe jokrejtësisht të drejta.

Disku, rrethi, rrathët koncentrikë

Analizën tonë të simboleve solare do ta fillojmë me më të thjeshtin midis tyre - me diskun dhe variantet e tij.

Disku është paraqitja më e rëndomtë dhe më e përhapur e Diellit. Njëra nga dëshmitë më të rralla të shkruara, që flet për simbolizmin ilir, ka të bëjë pikërisht me këtë simbol të Diellit. Kjo është dëshmi e njohur që e gjejmë te retori grek i shek. Il.para e.r., tefMaksim Tiri, i cili thotë, se peonët e adhurojnë Diellin në trajtë të diskut të vogël të përforcuar në shkop të gjatë A e kanë bartur edhe ilirët e tjerë diskun në shkop, këtë nuk e dimë, por që të gjithë ilirët e tjerë e kanë paraqitur Diellin më së shpeshti në formë të diskut, kryesisht.të rrethit, për këtë lehtë mund të bindemi edhe me një shikim tejet sipërfaqësor të materialit arkeologjik që është gërmuar deri tani. Prej nekropoleve dhe vendbanimeve në viset jugore ilire e deri në viset e Alpeve lindore, pastaj prej kohërave më të iashta për të cilat mund të thuhet se ilirët ose protoilirët kanë ekzistuar si grupe etnike e deri në kohën romake do të ndeshim sasi të madhe varsesh në trajtën e diskut të rëndomtë, diskun me katër, gjashtë ose me shumë spica (T. III, 6, 9, 11; T. IV, 10),4 diskun me rreze (T. III, 3, 5, 8, 10; T. IV, 2, 3, 5, 6, 8), diskun me rrathë koncentrikë në të (T. III, 1,2; T. IV, 1,4, 9) - të gjitha këto në shumë variante. Që këto disqe, rrathët koncentrikë etj., janë simb