Tatëpjeta dhe rënia e Perandorisë Bizantine 1282 - 1453
Qyteti antik
~Foustel De Coulanges
Origjina e Mendimit
~Jean Pierre Vernant
Struktura e simbolizmit ilir
~Aleksandër Stipçevic
Roma Mbretërore
~Shaban Dervishi
Republika e hershme
~Shaban Dervishi
Zgjerimet e para të Romës (753 – 350 para Jezu Krishtit)
~Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Arkeologjisë
V
XV
XX
Shqipëria Arkeologjike
~Muzafer Korkuti
Arkitektura Sepulkrale
~Apollon Baçe
Në pranverë të vitit 1396
~Oliver Jans Schmitt
Republika detare e Venedikut
~Oliver Jens Schmitt
Ajkuna kján Omerin
~Curraj – Epér (Mirash Gjoni)
Orët e Mujit
~Visaret e Kombit
Bylisi
~Neritan Ceka, Skënder Muçaj

Tatëpjeta dhe rënia e Perandorisë Bizantine 1282 - 1453

~Georg Ostrogorski
Bizanti bëhet një shtet i vogël. Androniku II Periudha e luftërave civile. Hegjemonia serbe në Ballkan Pushtimi i Gadishulli Ballkanik nga osmanët. Bizanti bëhet një shtet vasal i turqve Rënia

Grupi i parë i historiografëve të kësaj periudhe përbëhet nga Gjergj Pahimeri, Niqifor Gregora dhe Johan Kantakuzeni. Për veprën e Gjergj Pahimerit, e cila arrin deri në vitin 1308 (shih në hyrjen e kreut të shtatë). Për periudhën e parë të mbretërimit të Andronikut II kjo vepër është po aq e rëndësishme sa edhe për periudhën paraardhëse të Mihalit VIII.

Kjo vepër jep njoftime ndër të tjera mbi pushtimin turk të Azisë së Vogël, mbi marrëdhëniet bizantino-serbe të kohës së zhvillimit të Serbisë nën mbretin Milutin. Ajo jep një përshkrim të hollësishëm të ekspeditës aventurore të kompanisë katalane. Megjithatë kjo vepër duhet të ballafaqohet me tregimin e katallanit Muntaner, pjesëmarrës i kësaj ekspedite të shkruar me një tendencë të kundërt. Vlerë akoma më të madhe ka vepra e Niqifor Gregorës, titulluar Romaike historia, një titull thellësisht kuptimplotë, e cila pasqyron lidhjen e bizantinëve pas traditave shtetërore romane. Kjo Histori e Bizantinëve trajton në 37 libra periudhën që nga viti 1204 deri më 1359. Periudha afërsisht deri në vitin 1320 është trajtuar shkurtimisht në vetëm tri libra ndërsa epoka bashkëkohore e autorit trajtohet në mënyrë më të hollësishme në 30 libra. Niqifor Gregora (1290/91-1360)2 është një nga figurat më të shënuara të shek. XIV dhe një nga sundimtarët më të rëndësishëm dhe më prodhimtarë të Bizantit. Ai shkroi mbi të gjitha fushat e diturisë së kohës së tij. Vepra e tij historike është e pasur me njoftime të rëndësishme. Ajo hedh dritë mbi shumë çështje kushtetore, administrative dhe ekonomike, të cilat nuk janë prekur nga historiografia tjetër mesjetare. Paraqitja e ngjarjeve është e gjallë dhe e besueshme. Vetëm kur trajton mosmarrëveshjet hezikastike, në të cilat Gregora mori pjesë aktivisht në dhjetëvjeçarin e gjashtë të shek. XIV, si udhëheqës i antihezikastëve, vepra e humb plotësisht objektivitetin e vet dhe shndërrohet në një trajtesë prolikse të rëndë dhe tendencioze, e mbingarkuar me citate tekstesh zyrtare. Krahas veprës së tij historike, midis shkrimeve të shumta që na kanë arritur nga Gregora, ato që kanë rëndësinë më të madhe si burime janë kryesisht letrat.4 Vepra e famshme historike e perandorit Johan VI Kantakuzeni (1341-1354), ecila nis me hipjen në fron të Andronikut III më 1320 dhe mbyllet disa vite pas abdikimit të autorit, ka formën e një memoriali. Ajo ndjek qëllime apologjetike ndaj një burri shteti që abdikoi. Kantakuzeni kërkon të nxjerrë në dritë aktivitetin e vet, duke heshtur ose duke korrigjuar shpesh fakte që atij nuk i shkojnë për shtat. Për këtë arsye duhen marrë me kujdes njoftimet e tij. Megjithatë, në tërësinë e vet njoftimet që ai jep janë të vërteta por vetëm këndi nga i cili i vështron faktet është tendencioz. Paraqitja e këtij statisti me eksperiencë aq të pasur, e cila shpesh herë mbështetet mbi ditare, disa herë edhe mbi dokumente, na jep një sasi të madhe njoftimesh të rëndësishme. Ajo ka një vlerë të madhe jo vetëm nga pikëpamja letrare, por edhe si burim historik.

Grupi i dytë përbëhet nga historianë që shkruan pas shembjes së Peran- dorisë Bizantine: Laonik Kalkokondili, Dukas, Gjergj France dhe Kritobuli. Athinasi Laonik Kalkokondili, një dishepull i humanistit Gemist Pletoni, i cili përvetëson modelin e Herodotit dhe Tuqididit trajton - pas një paraqitje të shkurtër të historisë universale nga asirët deri në fillimet e Perandorisë osmane - periudhën e pushtimit turk dhe të rënies së Perandorisë Bizantine.

 Vepra mbyllet me pushtimit e Lemnosit më 1463, por duket sikur është redaktuar jo para viteve 80 të shek. XV. Parashtresa është e mirë dhe dëshmon jo vetëm për talent letrar - me gjithë pështjellimet kronologjike - edhe për koncept historik të autorit. Në pajtim me situatën historike reale që ekzistonte në atë kohë, qendra e trajtesës nuk është Bizanti, por Perandoria osmane, zhvillimi i fuqishëm i së cilës përbën temën qendrore të Kalkokondilit, temë e cila nga ana tjetër ishte krejtësisht e re në historiografinë bizantine. Kalkokondili, i cili kishte qëndruar për shumë vite në oborrin e despotit të Moresë, trajton me shumë hollësi procesin historik që po zhvillohej në Peloponez dhe që ka rëndësi të madhe për historinë e Perandorisë Bizantine të shek. XV. Dukas, i cili kishte qenë për shumë kohë në shërbim të gjenovezëve i vështron ngjarjet nga një pikëpamje tjetër.6 Ndryshe nga humanisti Kalkokondili, Dukasi shkruan në greqishten popullore, vepra e tij, e cila arrin deri në vitin 1462, është shumë e besueshme, shumë e pasur në njoftime dhe e redaktuar në mënyrë shumë të gjallë, dramatike, si për shembull në përshkrimin e hollësishëm të pushtimit të Kostandinopojës. Në analogji me Kalkokondilin, edhe Dukasi e fillon veprën e vet me një paraqitje të historisë universale, ndërsa parashtresa e temës së mirëfilltë nis me hipjen në fron të Johan Kantakuzenit në vitin 1341 dhe vetëm duke u nisur nga fillimi i mbretërimit të sulltan Bajazidit më 1389 bëhet më e hollësishme.7 Vepra ka arritur në ditët tona edhe në një version të vjetër italisht, i cili ka plotësuar disa zbrazëti që ka teksti origjinal. Vepra historike e Gjergj Frances, trajton një periudhë akoma më të ngushtë të historisë bizantine: hartimi fillestar përfshin periudhën që nga vitit 1413 deri më 1477; varianti i zgjeruar, hartuar më vonë, nis me fillimin e dinastisë së Paleologëve. Mik i familjes perandorake, dhe funksionar i lartë i shtetit bizantin gjatë sundimit të tre Paleologëve të fundit, i pajisur me botëkuptimin bizantin tradicional, ai dallohet si nga Kalkokondili ashtu dhe nga filogjenovezi Dukas. Ndërsa Dukasi është një përkrahës i bashkimit kishtar, Frances është një kundërshtar i vendosur i Latinëve. Në parashtresën e tij ai është objektiv dhe i jep shumë rëndësi saktësisë kronologjike. Stili i tij qëndron ndërmjet arkaizmit artificial të Kalkokondilit dhe vulgarizimit të stërholluar të Dukasit. Të tre historianët, pothuajse bashkëkohorë, plotësojnë njëri-tjetrin qoftë përsa i përket tematikës që trajtojnë në veprat e tyre qoftë për interpretimin engjarjeve. Më i besueshmi është me siguri Dukasi. Si plotësim i trajtesave të Kalkokondilit, Dukasit dhe Frances, duhet konsultuar vepra e Kritobulit nga Imbrosi. Kalkokondili e kishte vënë shtetin turk në qendër të historisë së tij; Kritobuli, një fisnik grek kreu hapin e mëtejshëm: ai kërkon të bëjë për vete përkrahjen e sundimit të ri turk, të kënaqë sovranët e rinj dhe shkruan një histori të sulltan Mehmetit II. Veçanërisht i rëndësishëm për historianin është përshkrimi i hollësishëm i pushtimit të Kostandinopojës që zë një pjesë të rëndësishme të kësaj vepre, e cila trajton periudhën nga viti 1451 deri më 1467. Nga ana tjetër Kristobuli, ndryshe nga Frances dhe për analogji me Kalkokondilin dhe Dukasin nuk qe dëshmitar okular i kësaj ngjarjeje fatale. Veç kësaj ekzistojnë shumë përshkrime mbi rënien e Kostandinopojës nga dëshmitarë okularë të huaj. Veçanërisht e rëndësishme për saktësinë e saj është relacioni i venedikasit Nikold Barbari. Edhe ngjarjet e veçanta të periudhës së mëvonshme bizantine, të cilat tronditën thellësisht shpirtrat e bashkëkohësve gjetën në Bizant kronistët e tyre. Johan Komneniati tregon pushtimin e Selanikut nga ana e arabëve; Johan Anagnosti përshkruan, si dëshmitar okular, pushtimin e po këtij qyteti nga turqit më 1430 dhe Johan Kanani sulmin e Muratit II kundër Kostandinopojës më 1422.

Jemi pra të informuar relativisht mirë nga njëra anë për periudhën deri rreth vitit 1360, nga ana tjetër për dhjetëvjeçarët e fundit të historisë bizantine. Përkundrazi, të dhënat janë të varfra për periudhën ndërmjetëse, të cilën Niqifor Gregora dhe Johan Kantakuzeni nuk arritën ta trajtojnë ndërsa historianët e shek. XV Kalkokondili, Dukas dhe Frances e trajtojnë shumë shkurt dhe paqartësinë e mjaftueshme. Për këtë periudhë na vijnë në ndihmë kronika të shkurtra anonime, shumë të varfra për nga përmbajtja por të sakta nga ana kronologjike. Të dhëna të mëtejshme mund të gjenden në një kronikë bullgare, e cila pushton periudhën nga viti 1296 deri më 1413. Vepra historike më e shënuar e literaturës së vjetër serbe është biografia e Stefan Lazareviçit (1389- 1427) e shkruar më 1431-1432, nga Konstandin filozofi, i cili rridhte nga qarqet e Eutimit të Tëmovës. Kjo vepër, e pasur në hollësi, vendoset në një kuadër historik më të gjerë. Ajo është e rëndësishme edhe për historinë bizantine të tre dhjetëvjeçarëve të parë të shek. XV. Një histori e Epirit në gjysmën e dytë të shek. XIV gjendet në kronikën padrejtësisht atribuuar murgjve Komnen dhe Prokël. Historia e Perandorisë së Trapezundit në periudhën 1204-1426 është paraqitur në kronikën e varfër të Mihal Panaretit.

Vepra historike në kuptimin e ngushtë të fjalës plotësohen nga shkrime të rastit dhe nga letra të ndryshme, po ashtu dhe nga punime retorike dhe teologjike, për të cilat, koha e Paleologëve, kaq pjellore për vepra letrare, është veçanërisht e pasur, studimi dhe botimi i këtyre shkrimeve është ende në hapat e para. Këtu po kufizohemi të përmendim shkurtimisht vetëm burimet që kanë njëfarë vlere historike. Patriku i ditur Grigori i Qipros (1283-1289) krahas një epistolari të bollshëm, na ka lënë një autobiografi të shkruar në mënyrë të qartë dhe të thjeshtë, e cila ndryshon së tepërmi - në kuptimin pozitiv - për objektivitet dhe thjeshtësi, nga autobiografia e Niqifor Blemidës. Përkundrazi lëvdatat për Mihalin VIII dhe Andronikun II janë mbingarkuar me retorikë të zakonshme.18 19 Niqifor Kumni, një dishepull i Gregorit të Qipros, i cili gjatë sundimit të Andronikut II i përkiste elitës së eruditëve më të mëd- henj të Bizantit dhe mbante funksione të lartë të shtetit - për njëfarë periudhe ushtroi si kryeministër dhe kishte lidhur krushqi me vetë familjen perandorake (vajza e tij ishte martuar me despotin Johan Paleologun, birin e Andronikut II) shkroi vepra të ndryshme teologjike dhe filozofike, në të cilat ai mbron aristotelizmin, traktate astronomike dhe matematike, dhe më tej shumë shkrime retorike, ndër të cilat një lëvdatë prolikse për Andronikun II. Ngarkuar nga perandori, ai shkroi akte të ndryshme zyrtare. Interes të veçantë kanë edikti i vitit 1296 për reformën e drejtësisë dhe një krisobulë e vitit 1313, e cila përmend ndihmën që mbreti serb Milutin u dha bizantinëve kundër turqve. Me rëndësi historike është edhe epistolan i këtij personaliteti me influencë. Filologu i rëndësishëm Thoma (Teodul) Magistri, autor i traktateve të shumta filologjike, retorike dhe teologjike ka lënë shkrime edhe për perandorinë dhe mbi shtetin , të cilat përmbajnë të dhëna të rëndësishme mbi administratën perandorake në kohën e Andronikut II dhe në të cilat nuk heshtet për të metat e saj. Theodor Letohiti, statisti i lartë dhe studimtari më i madh i kohës së Andronikut i cili zuri vendin e Kumnit në detyrën e mesazonit krahas veprave mbi filozofinë dhe shkencën, shkroi edhe një seri traktatesh retorike dhe poezish, të cilat përmbajnë të dhëna të rëndësishme historiografike. Vëmendje të veçantë meriton raporti i Metohitit rreth vajtjes së tij si i dërguar në oborrin serb, me detyrë që të përfundonte një traktat të paqes dhe të vendoste martesën e mbretit Milutin me vajzën e perandorit, Simon. Njëfarë vlere për historinë e Paleologëve të parë kanë edhe poezitë e Manuel Holobolit ashtu si dhe panegjiriku i tij për Mihalin VIII. Vlerë kanë po ashtu edhe poezitë e Manuel Filetit, raporti i tij mbi dërgatën në Rusi dhe poezi të ndryshme për ngjarje të veçanta drejtuar pjesëtarëve të shtëpisë perandorake dhe dinjitarëve të lartë të shtetit dhe të kishës. Vlejnë të përmenden edhe epigramet e tij që përmbajnë përshkrime veprash të artit.

Midisburimeve më të rëndësishme historiografike të kohës së Paleologëve duhen përmendur shkrimet e Dhimitër Cidonit të Selanikut, një nga shkrimtarët më pjellorë dhe më interesantë të shek. XIV, i cili gjatë jetës së tij të gjatë pati funksione të larta shtetërore në kohën e perandorëve të ndryshëm. Ai luajti një rol të rëndësishëm në kulturën bizantine: në fushën filozofike si neo-platonian; në fushën teologjike si përkrahës i bashkimit kishtar dhe si kundër- shtar i ezikastëve. Me përkthimin që u bëri veprave të ndryshme latine, midis të cilave Thoma Akuinit ai dha një kontribut të madh në afrimin midis Bizantit dhe Perëndimit, të cilin e kishte vizituar shpesh. Si burime historike vlerën më të madhe e kanë epistolari i tij dhe shkrimet e tij retorike, sidomos dy ligjëratat drejtuar Johanit VI Kantakuzenit, një ligjëratë për Johanin V Paleologun, e cila përmban një përshkrim të zymtë të sundimit zelot në Selanik dhe dy thirrje, të cilat e nxitin popullin bizantin për t'u bashkuar me latinët dhe për t'u rezistuar turqve. Të dyja na japin një kuadër të qartë dhe historikisht të saktë të gjendjes së dëshpëruar të Perandorisë Bizantine rreth vitit 1370. Nga Cidoni kemi edhe disa hyrje (proeme) për krisobulat e Johanit V. Me interes jo të pakët është edhe epistolari i beniaminit të Dhimitër Cidones, Manuel Kaleka, i cili u shpreh në favor të bashkimit kishtar, iu kundërvu ezikastëve dhe e mbylli jetën e tij në një manastir domenikan të ishullit Lesbo. Mbi lëvizjen e ezikastëve dhe mbi mosmarrëveshjet ezikaste përveçse nga veprat historike të Niqifor Gregoras dhe Johan Kantakuzenit, njoftimet tona vijnë kryesisht nga themeluesit e rrymës ezikaste, Gregor Sinaitës, nga ato të kryetarit të saj të famshëm Gregor Palamajt, të patrikut Filoteut, të antiezikastit Barlaan Kalabros dhe Gregor Acindinos, të mistikut të famshëm Nikolla kabasillës ashtu si dhe nga aktet e koncileve që u mblod- hën me qëllim që të arrihej zgjidhja e mosmarrëveshjeve. Përveç shkrimeve teologjike dhe letrave të tij, Nikolla Kabasilla është dhe autor i dy trajtesave interesante mbi fajdenë dhe kundër fajdexhinjve dhe në vepër me interes të madh kundër shpronësimit të pasurive kishtare. Për historinë shoqërore vlerë të madhe ka Biseda inidis tëpasurit dhe të varfrit (botuar kohët e fundit) e Aleks Makrembolitit, e cila përfaqëson një protestë të rreptë kundër pabaraz- isë shoqërore dhe varfërimit ekonomik të popullsisë bizantine.

Midis sovranëve bizantinë që zhvilluan veprimtari letrare, njëri nga më të rëndësishmit ishte Manuel II Paleologu (1391-1425). Ky perandor i kulturuar, i pajisur me talent të shënuar letrar, shkroi traktate mbi teologjinë, vepra të ndryshme retorike dhe shkrime të rastit. Veç këtyre ai slikroi edhe një numër të madh letrash, të cilat përmbajnë një vlerë të shënuar historike dhe kanë një interes për të gjykuar mbi personalitetin e tij. Një shkrim, ende i pabotuar, i Johaii Kortasmenit që kremton disfatën e Bajazidit pranë Ankarasë (1402), si një mrekulli e nënës së Perëndisë, përmban të dhëna të vyera mbi kushtet e mjeruara të perandorisë para kthesës së vitit 1402. Mbi dhjetëvjeçarët e fundit të Perandorisë Bizantine kemi një numër të madh shkrimesh retorike, të cilat ndriçojnë gjendjen e perandorisë në shkatërrim e sipër sidomos gjendjen në Peloponezin e pushtuar nga grekët. Veç këtyre, kemi gjithashtu vepra teologjike dhe polemike mbi çështjen e bashkimit, e cila ishte bërë veçanërisht e mprehtë pas sinodit të Firences. Duhet të kujtojmë në radhë tiparë shkrimet e filozofit dhe humanistit Georg Gemist Pletonit, i cili ëndërronte një rilindje të greqizmit antik në Peolopez, të Besaronit, kryetarit erudit të paretisë unioniste dhe kardinal i mëvonshëm i kishës romane, të Marko Evgjenikut, kampioni i madh i orthodoksisë, dhe të vëllait të tij Johan Evgjenikut, të rektorit Johan Dokianit dhe më në fund të Gjergj Skolarit, patriku i parë i Kostandinopojës, pas rënies së perandorisë.39 Edhe nga poezia e shek. XV, historiani mund të nxjerrë njoftime të rëndësishme. Kjo vlen sidomos për poezinë, që ka arritur në ditët tona në dy variante, nën emrat njëra të Zotik Paraspondilit, tjetra të Georg Argjiropullit, të cilat përshkruajnë në gjuhë popullore betejën e Varnës të vitit 1444 dhe plotësojnë me disa hollësi njoftimet e veprave historike.

Me rëndësi shumë të madhe për studimin e sistemit administrativ dhe të jetës së oborrit perandorak për kohën e vonë bizantine është vepra që trajton funksionarët e oborrit dhe të Kishës e cila i atribuohet kuropalatit Georg Kodinos, hartuar gjatë sundimit të Johanit VI Kantakuzen ose pak pas mbretërimit të tij. Për kohën e vonë bizantine vepra e Pseudo-Kodinos ka rëndësi të njëjtë me atë që ka Libri i ceremonive i Konstandinit VII dhe Kletorologion-i i Filoteut për Perandorinë Bizantine të periudhës së mesme. Kjo vepër na njofton për zakonet që ishin në fuqi në festat e oborrit, përshkruan ritin e kurorëzimit perandorak dhe ceremoni të tjera të rëndësishme. Ajo përmban një listë dhe rendin gjeraqik të funksionarëve kishtarë dhe sidomos të funksionarëve shtetërorë me njoftime mbi funksionet e tyre dhe mbi shenjat dalluese të funksionarëve dhe dinjitarëve të ndryshëm. Theksimi që i bën herë pas here rivendosjes së disa zakoneve ose të disa detyrave e rritin akoma më tepër rëndësinë e veprës për historinë e jetës së oborrit dhe të sistemit administrativ bizantin.

Vepra më e rëndësishme juridike e kohës së vonë bizantine është ajo e monofilaksit të Selanikut, Konstandin Armenopullit, e quajtur Hexabiblos për shkak të nënndarjes së saj në gjashtë libra.41 Vepra shtrihet në fushën e së drejtës civile dhe penale. Ajo përfaqëson një përmbledhje të manualeve të së drejtës dhe të kodifikimit të epokave të mëparshme. Ajo mbështetet kryesisht në veprën Procherion dhe plotësohet nga Synopsis Maior dhe nga Synopsis Minor: nga Epanagoge, nga Ekloge, nga Novellae, nga Peira, e kështu me radhë. Përmbledhja e së drjetës së Armenopullit, pati përhapje të madhe edhe jashtë kufijve të Perandorisë Bizantine. E njëjta gjë duhet thënë për Syntagma-n e Mathia Blastares-it, shkruar në vitin 1335, një koleksion ligjesh kanonike, radhitur sipas rendit alfabetik, e cila pak kohë pas shpalljes së saj, u përkthye në serbisht me urdhër të Stefan Dushanit. Këto vepra me karakter kompilues, megjithatë nuk mund të përdoren si burime për të drejtën e zbatuar të shek. XIV veçse duke bërë kujdes shumë të madh, meqenëse përmbajnë, siç dihet, shumë norma të vjetruara tashmë të pazbatueshme.

Një burim me vlerë të paçmuar për studimin e gjendjes së brendshme të Perandorisë Bizantine të vonë janë aktet e manastireve, të cilat për kohën e Paleologëve, janë të shumta. Një konsideratë të veçantë meritojnë dokumentet e shumtë të manastireve të Malit të Shenjtë, të cilat na japin njoftime të bollshme mbi gjendjen administrative, financiare, ekonomike dhe shoqërore të Perandorisë Bizantine të vonë. Edhe pse materialet që përmbajnë arkivat e manastireve nuk janë botuar akoma krejtësisht, njohuritë tona për këtë lloj burimi janë pasuruar në mënyrë të shënuar, në sajë të botimeve të këtyre viteve të fundit.

Mbi marrëdhëniet midis fuqive perëndimore dhe në mënyrë të veçantë me republikat detare italiane dhe me Orientin, N. Jorga ka grumbulluar një material të pasur arkivor.44 Një ndihmë të dobishme sjellin regestet e botuara nga F. Thiriet, të cilat kanë të bëjnë me vendimet e senatit venedikas për peri- udhën 1329-1463 në lidhje e tokat bizantine. Një rëndësi të jashtëzakonshme ka Libri i llogarive, botuar kohët e fundit, i venedikasit Xhakomo Badoerit, i cili qëndroi në kryeqytetin bizantin në vitet 1436-1440 dhe regjistroi me kujdes të madh punët e tij.

Bizanti bëhet një shtet i vogël. Androniku II

Mihali VIII doli fitimtar nga lufta mbrojtëse kundër agresionit perëndi- mor, por, me gjithë përpjekjet e tij, nuk arriti veçse të korrte suksese shumë të kufizuara në orvatjet e tij për të rifilluar ofensivën dhe për të rifituar provincat e dikurshme bizantine.

Gjysma veriore e Gadishullit Ballkanik mbeti në duart e sllavëve. Edhe nëse Mihali VIII arriti t'i shkëpusë Bullgarisë së dobësuar disa territore, fuqia serbe gjithnjë rritej, rrezikonte t'i shkëpuste territore të tjera. Në det vazhdonin të sundonin republikat detare italiane. Me një përpjekje të jashtëzakonshme, Perandoria Bizantine mundi të ripushtonte një pjesë të Peloponezit, por pjesa më e madhe e tij vazhdoi të ishte nën sundimin e frakëve. Nën sundimin frëng, ndodheshin edhe Atika me Beotinë së bashku me ishujt e afërt. Thesalia dhe Epiri, Etolia dhe Akarnania ndodheshin nën sundimin e Engjëllorëve dhe e kundërshtonin me ngulm autoritetin perandorak. Në asnjë krahinë tjetër orvatjet e paleologëve nuk kishin dështuar aq tepër sa në këto shtete separatiste greke. Ashtu si katastrofa e vitit 1204 ishte përgatitur nga një proces i brendshëm shthurjeje të shtetit bizantin, po ashtu edhe tani, ishin pikërisht forcat separatiste greke që e kundërshtonin me energjinë më të madhe veprën e unifikimit. Në këtë kuadër Thesalia, me latifondistët e vet të fuqishëm grekë, qëndronte në krye të luftës kundër orvatjeve që po i bënte perandori për të rivendosur kontrollin në Gadishullin Ballkanik.

Ndërkaq, luftërat e vazhdueshme në Ballkan dhe lufta rraskapitëse mbrojtëse kundër rrezikut anzhuin i kishin shteruar plotësisht fuqitë e Perandorisë Bizantine. Politika e Mihalit VIII kishte diçka të përbashkët me atë të Manuelit, kryesisht në parimet dhe në metodat, në guximin dhe nëgjerësinë e konceptimit të tyre, në orientimin e njëjtë të politikës së tyre të jashtme drejt Perëndimit, si në ndërmarrjet pozitive ashtu dhe në pasojat negative. Ishte një politikë perandorake e përmasave të mëdha, e cila ndikonte në kursin e ngjarjeve botërore, që nga Egjipti deri në Spanjë. Por ajo ishte një barrë e padurueshme për shtetin bizantin. Ashtu si njëqind vjet më parë ambicia e Manuel Komnenit për të krijuar një perandori universale, e kishte privuar perandorinë nga energjitë e saj të fundit, e njëjta gjë ndodhte tani nga orvatjet e Mihal Paleologut për ta bërë Bizantin një fuqi të madhe. Ashtu si njëqind vjet më parë edhe tani aftësia mbrojtëse e Perandorisë Bizantine në Azi ishte asgjësuar, madje tani duke sjellë pasoja akoma më të rënda. Si atëherë edhe tani burimet ushtarake dhe financiare të perandorisë ishin shteruar. Edhe tani kjo shkaktoi një kundërgoditje: filloi dekadenca e Perandorisë Bizantine pa asnjë shpresë për ta rimarrë veten. Megjithatë ka një ndryshim të qartë midis perandorisë akoma dinjitoze të Mihalit VIII dhe shtetit të mjeruar të pasardhësit të tij. Nën pasardhësit e Mihalit VIII, Bizanti u bë një shtet i vogël dhe në fund të fundit një pre e politikës së fqinjëve të tij.

Është bërë zakon që kësaj kthese t'i jepet një shpjegim i thjeshtuar: Mihali VIII ishte një burrë shteti gjenial ndërsa pasardhësi tij Androniku II një sovran i dobët dhe i paaftë. Në të vërtetë, dekadenca e shpejtë e fuqisë bizantine, duke filluar nga shek. XIII ka rrënjë më të thella. Dobësitë e brendshme të shtetit qenë të pashërueshme dhe rritja e presionit të jashtëm e shpuri Bizan- tin në mënyrë të pashmangshme drejt katastrofës. Organizimi i shtetit ishte minuar dhe pas sforcimeve të tepruara që Mihali VIII i imponoi perandorisë, reaginu ishte i paevitueshëm. Kësaj duhet t'i shtohet fillimi i ekspansionit të osmanëve dhe të serbëve, fuqia e të cilëve po zhvillohej me shpejtësi. Ky eks- pansion përfaqëson karakteristikën e epokës së re që po fillonte. Kundër këtij presioni që vinte nga dy fronte, nga Lindja dhe nga Ballkani, shteti bizantin, ushtarakisht dhe financiarisht i rrënuar, ishte i pafuqishëm. Janë këto faktorë të politikës së brendshme dhe të jashtme, dhe jo cilësitë personale të sovra- nëve, që shpjegojnë perëndimin e fuqisë bizantine.

Sigurisht, Androniku II (1282-1328) nuk ishte një burrë shteti me peshë, por nuk ishte as kaq i dobët dhe i paaftë, sikurse zakonisht e cilësojnë. Poli- tika e tij nuk ishte pa gabime serioze, por duhet të pranojmë se ai ndërmori edhe një varg masash të rëndësishme dhe të zgjuara. Atij nuk i mungonte aftësia për të kuptuar kërkesat e shtetit. Nuk ishte faji i tij nëse në një situatë kaq të pashpresë, të gjitha orvatjet për riorganizimin e shtetit kishin një efekt të kufizuar. Ngjarjet që rridhnin i bënin ato të padobishme. Veç kësaj ai zotëronte një kulturë shumë të ngritur dhe tregonte një interes të thellë për shkencën dhe për letërsinë. Njerëz me aftësi të lartë intelektuale si Theodor Metohiti dhe Niqifor Gregora ishin ndër këshilltarët e tij më të afërt. Nëse koha e Paleologëve ishte një epokë e lulëzimit të madh kulturor, nëse Kostan- dinopoja, me gjithë dekadencën politike, mbeti një nga qendrat intelektuale të botës, një pjesë e meritës i takon padyshim këtij Androniku përndryshe kaq të përçmuar.

Që në kohën e sundimit të babait të tij, Androniku II kishte marrë pjesë në drejtimin e punëve politike si bashkëperandor. Gjatë qeverisjes së tij do të zhvillojë një rol akoma më të rëndësishëm i biri i tij, bashkëperandori Mihali IX (vdekur më 1320). Rëndësia gjithnjë në rritje e detyrës së bashkëperandorit është një fenomen karakteristik i kohës së Paleologëve. Ajo gjen edhe një shprehje formale në barazimin e titujve të perandorit titulluar dhe të bashkëperandorit: jo vetëm perandori sundimtar, por me pëlqimin e tij, edhe bashkëperandori i parë si trashëgimtar më i afërt mund të mbajë si titullin e basileus-it ashtu dhe atë të autokrator-it. Këto janë hapat e para të shndërrimit të qeverisjes autokratike të centralizuar në një qeverisje ku tani përfshihen të gjithë pjesëtarët e familjes perandorake, të cilët përpiqen të mbajnë të bashkuara provincat me prirje separatiste.

Tashmë, lindi ideja e një ndarjeje të perandorisë, edhe pse në fillim erdhi si rezultat i një koncepti nga jashtë, perëndimor. Ishte gruaja e dytë e perandorit Androniku II, Irena (Jolanda) e Monferratos, e cila në interes të fëmijëve të saj dëshironte një copëtim të perandorisë midis gjithë pnncërve perandorakë. Megjithatë është kuptimplotë, për këtë fazë të zhvillimit, refuzimi i vendosur që plani i perandoreshës ndeshi në atë çast. Androniku II e hodhi poshtë p