Tit Livi
Qyteti antik
~Foustel De Coulanges
Origjina e Mendimit
~Jean Pierre Vernant
Struktura e simbolizmit ilir
~Aleksandër Stipçevic
Roma Mbretërore
~Shaban Dervishi
Republika e hershme
~Shaban Dervishi
Zgjerimet e para të Romës (753 – 350 para Jezu Krishtit)
~Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Arkeologjisë
V
XV
XX
Shqipëria Arkeologjike
~Muzafer Korkuti
Arkitektura Sepulkrale
~Apollon Baçe
Ajkuna kján Omerin
~Curraj – Epér (Mirash Gjoni)
Orët e Mujit
~Visaret e Kombit

Tit Livi

Nga themelimi i Romës

Livi është historiani më i rëndësishëm romak i kohës së Augustit. Ai lindi në Patavium (Padova e sotme) në vitin 59 ose 69 para e. sonë dhe vdiq në vitin 17 të e. sonë. Studjoi për retorikë. Ndryshe nga shumë paraardhës të tij nuk mori pjesë në jetën politike. Gjithë jetën e tij mbeti retor dhe letrar. Shumë shpejt pas vendosjes së principatit, ai, filloi të shkruajë një histori të Romës, të cilën e titulloi "Ab urbe condita" (Nga themelimi i Qytetit). Gjithë vepra e tij përbëhej nga 142 libra. Ajo fillon, siç e tregon edhe vetë titulli, me themelimin e Romës dhe mbyllet me vdekjen e birit të adaptuar të Augustit, Druzit (viti 9 i e. sonë). Më vonë u bë zakon që këtë vepër të madhe, e cila përbënte në vetvete një bibliotekë, ta ndajnë në dekada - nga dhjetë libra për secilën. Deri tek ne kanë arritur, për fat të keq, vetëm 35 nga këta libra. Prej tyre janë ruajtur të plota: dekada e parë, që përfshin ngjaijet nga kohët më të vjetra deri në vitin 293, si dhe dekada e tretë, e katërt dhe gjysma e së pestës (librat 21-45), ku bëhet fjalë për ngjaijet e vitit 218-168 para e. sonë. Përmbajtja e librave të tjerë njihet vetëm nga përmbledhjet e shkurtëra (epitome) të autorëve të vonë. Të tilla përmbledhje ka për të gjithë librat e tjerë me përjashtim të atyre 136 e 137.

Duke qenë një retor dhe letrar, Livi nuk e studion historinë e Romës, por bën një shtjellim të sajë në bazë të të dhënave që gjen tek historianët paraardhës. Ai vetë nuk referohet asnjëherë tek burimet. Në paraqitjen e një ngjaijeje ose të një periudhe historike ai mbështetet zakonisht tek një autor i vetëm. Edhe në ato raste kur përdor ose krahason autorë të ndryshëm ai nuk jep mendimin e tij kritik. Megjithatë duke u mbështetur në historianë me autoritet si Fabi Piktor0, Polybi, etj., ai jep një pasqyrë në përgjithësi të saktë të ngjarjeve megjithëse këto i sheh nga pozita romake. Një meritë e tij është edhe se ai diti të paraqesë në një të tërë të plotë historinë e Romës deri në ditët e tij. Lavdërimi i së kaluarës dhe i veprave të mëdha të stërgjyshërve, parullë kjo zyrtare e Augustit, është një nga idetë themelore që përshkon veprën e tij.

Por e metë serioze e Livit është se për hir të paraqitjes së bukur dhe tërheqëse të ngjaijeve ai sakrifikon nganjëherë edhe të vërtetën historike. Anës edukative, instruktive ai i kushton, gjithashtu, më tepër kujdes se sa asaj, që është me rëndësi historike.

Megjithatë vepra e tij e shkruar me një gjuhë të përsosur e tërheqëse dhe e përshkuar nga pikëpamje politike të moderuara me një qëndrim ndaj Augustit bëri që Livi të fitojë një nam të madh që së gjalli. Edhe më vonë atë e nderonin si një historian të shquar dhe mundoheshin ta imitonin. Pas tij nuk guxonin të shkruanin në latinisht një histori të re të Romës, dhe për një kohë të gjatë u kufizuan vetëm me rrëfimin e veprës së tij të madhe.

Për ne vepra e Livit ka rëndësi të madhe se në të ruhen disa të dhëna mbi fushatat e Aleksandrit Molos dhe Pirros në Itali dhe për luftërat iliro-romake. Për këto të fundit ai plotëson në shumë drejtime ato që mungojnë ose që kanë humbur nga Polybi.

Nga themelimi i Romës

LIBRI VIII

Në atë vit Aleksandri, mbret i Epirit, zbriti me flotën e tij në Itali dhe sikur luftërat e tij të kishin pasur sukses do të ishte shtrirë pa dyshim deri tek romakët.

Lufta e Aleksandrit të Epirit tërhoqi samnitët në tokën e lukanëve. Këta dy popuj të bashkuar luftuan kundër këtij mbreti, i cili duke u nisur nga Pestumi kishte hyrë në këto toka; megjithëse në këtë ndeshje Aleksandri doli fitues, bëri paqe me romakët, sepse, sikurse e ka thënë ai vetë, nuk ishte i sigurtë në se punët e tjera do t’i shkonin kaq mbarë...

Thuhet se po në këtë vit u themelua Aleksandria në Egjipt dhe se Aleksandri, mbret i Epirit, i vrarë nga një lukan i mërguar, vërtetoi me vdekjen e tij se sa të vërteta janë thëniet e orakullit të Zeusit të Dodonës. I thirrur në Itali nga tarentasit atij iu tha që të ruhej nga ujët e Aheronit dhe nga qyteti Pandosia sepse këtu do të merrte fund jeta e tij. Për këtë ai u hodh menjëherë në Itali, që të ishte, sa të qe e mundur, më larg nga qyteti Pandosia e Epirit dhe nga lumi Aheron, i cili duke buruar nga Molosia dhe duke njedhur nëpër lugina më të ulëta derdhet në gjiun e Thesprotisë. Por, pothuajse gjithnjë, kur njeriu do t'i shpëtojë fatit të keq, e keqja e gjen. Pasi kishte mundur dhe vënë në ikje legjionet e brutëve dhe të lukanëve, kishte pushtuar Heraklenë, koloninë e tarentasve tek lukanët, Sipontin e apulëve dhe Konsentën e Terinën e brutëve si dhe disa qytete të tjera të mesapëve e lukanëve, dhe kishte dërguar treqind familje të shquara si peng në Epir, ai pushtoi, jo shumë larg nga Pandosia, qytet pranë kufirit të lukanëve e brutëve, tri kodra të vendosura në largësi të barabarta njëra prej tjetrës. Prej këndej ai bënte inkursione në gjithë territorin e armikut. Ai mbante rreth vetes dyqind lukanë të mërguar si besnikë, por 6 njerëz të tillë që kanë, siç ndodh zakonisht, të paqëndrueshme besën si edhe fatin.

Shirat e vazhdueshme e kishin përmbytur gjithë fushën dhe kishin ndarë ushtrinë e vendosur në tri pjesë, në një mënyrë të tillë që njëra-tjetrës nuk mund t'i vinin në ndihmë. Dy grupet ku nuk ishte mbreti u sulmuan papritur nga armiqtë dhe u thyen menjëherë, pastaj me forca të bashkuara këta të fundit u drejtuan kundrejt vetë mbretit. Atëherë lukanët e mërguar u dërguan lajm bashkatdhetarëve të tyre dhe u njoftuan se po t'u lejohej të ktheheshin në atdhe ata do t'u dorëzonin mbretin të gjallë apo të vdekur. Ndërkaq ai me trupa të zgjedhura u sul me guxim, çau radhët e armiqve dhe si u fut midis tyre u ndesh trup me trup me komandantin e lukanëve, të cilin e vrau; pastaj si mblodhi ushtrinë e tij, që ishte shpartalluar e shpëmdarë, arriu tek një lum, ku gërmadhat e reja të një ure të shkatëmiar nga forca e ujit, i tregonin atij rrugën. Ndërsa trupat e tij kalonin këtë lum, pa ditur mirë vaun, një ushtar i lodhur dhe i mërzitur nga rreziqet duke mallkuar emrin e keq të këtij lumi thirri: "Jo më kot të quajnë Aheron". Këto fjalë arritën në veshin e mbretit dhe ai u kujtua menjëherë për fatin e tij. Ai u ndal dhe po nguronte të kalonte. Atëherë Sotimi, njëri nga shoqëruesit e rinj të mbretit i tha që të ruhej nga ky rrezik i madh dhe i njoftoi se lukanët kërkonin rastin ta vrisnin. Mbreti u kthye dhe kur i pa që larg se po vinin në grup kundër tij, nxori shpatën dhe u fut me kalë në mes të lumit. Ai ishte gati duke dalë në va, kur një shigjetë e lëshuar prej një lukani të mërguar e goditi në trup. Ai ra dhe trupi i tij, me shigjetën brenda, u çua nga rryma e ujit në pozitat e armikut. Këtu trupin e shqyen në mënyrë të shëmtuar. Pasi e ndanë më dysh, një pjesë e dërguan në Konsentë, kurse tjetrën e mbajtën për të dëfryer, duke e goditur së largu me shigjeta e gurë derisa një grua u fut në mes të kësaj turme të shfrenuar që ishte pushtuar prej një zemërimi çnjerëzor të pabesueshëm dhe si u lut që të ndaleshin u tha, duke qarë, se kishte në duart e armikut burrin dhe fëmijët dhe shpresonte që me trupin e mbretit, ashtu siç ishte i copëtuar, të rikthente familjen e saj. Ky qe fundi i masakrës dhe ato që tepëruan nga gjymtyrët e tij u varrosën në Konsenta me kujdesin e një gruaje të vetme; kockat e mbretit pasi iu dërguan armikut në Metapont u përcollën prej këndej për në Epir tek e shoqja Kleopatra dhe e motra Olympia, prej të cilave njera ishte e ëma dhe tjetra e motra e Aleksandrit të Madh.

Ky qe fundi i trishtueshëm i Aleksandrit epirot, të cilin, megjithëse fati nuk e çoi në luftë kundër romakëve, m'u desh ta përmend, meqenëse ai luftoi në Itali.

LIBRI X

Ai /Kleomeni i Spartës/ kaloi kepin e Brundisit dhe i shtyrë nga erërat u gjend në mes të detit Adriatik; në të majtë kishte bregdetin pa limane të Italisë, në krahin e djathtë ilirët, libumët dhe istrët, popuj të egër, në shumicën e tyre me famë të keqe për pirateri...

LIBRI XXII

U dërguan delegatë tek mbreti Hlip i maqedonëve për t'i kërkuar që të dorëzonte Demetër Farin, i cili pasi u mund në luftë iku e u strehua tek ai... U dërguan delegatë edhe në Iliri tek mbreti Pini për t'i kërkuar tributin, që e kishte vonuar dhe nëqoftëse donte ta zgjaste afatin t'i mermin pengje për siguri...

Po atë verën filloi lufta me mbretin Filip, e cila pritej prej kohësh. Nga Oriku erdhën delegatë tek pretori M. Valeri, i cili komandonte flotën në brigjet e Brundisit e të Kalabrisë, për t'i njoftuar se Filipi, pasi u fut përpjetë lumit me njëqind e njëzet anije, u përpoq në fillim të merrte Apolloninë; por meqenëse puna këtu ishte më e gjatë se sa shpresonte, e solli ushtrinë për gjithë natën fshehurazi në Orik dhe me sulmin e parë e pushtoi, mbasi qyteti ishte në shesh dhe nuk kishte as mure, as roje, as armë të forta . Dhe duke i treguar këto iu lutën të dërgonte ndihmë që t'i kundërshtonin si nga toka ashtu edhe nga deti këtij armiku të hapët të popullit romak; sepse ai i kishte sulmuar vetëm e vetëm se ndodheshin në pragun e Italisë. Për këtë gjë M. Valeri, pasi la legatin e tij P. Valerin për të ruajtur këto vende me një flotë të përgatitur dhe të pajisur mirë dhe si ngarkoi në anije transporti ata ushtarë, që s'i mermin dot anijet e gjata, arriti të nesërmen në Orik dhe e pushtoi këtë qytet pa vështirësi të madhe, meqenëse mbrohej nga një gamizon i vogël, që kishte lënë Filipi pasi ishte larguar. Në këtë e sipër erdhën delegatë nga Apollonia, të cilët thanë se ishin rrethuar sepse nuk donin të largoheshin nga miqësia me romakët dhe se nuk do të mund t'i qëndronin dot më fuqisë maqedone nëqoftëse nuk do të ndihmoheshin.

Valeri, si u premtoi se do t'ua plotësonte dëshirën, dërgoi me anijet e gjata dymijë ushtarë të zgjedhur në grykën e lumit, me në krye prefektin G. Nev Kristën, njeri i gjallë dhe ushtarak me përvojë. Ky, si nxori ushtarët në tokë, i ktheu anijet mbrapsht për t'u bashkuar me flotën tjetër në Orik, prej nga kishte ardhur, dhe i udhëhoqi ushtarët nëpër një rrugë larg lumit, e cila nuk ishte zënë nga njerëzit e mbretit dhe natën hyri fshehurazi në qytet, pa u kuptuar fare nga armiqtë. Të nesërmen pushuan derisa prefekti vizitoi rininë apolloniate, armët dhe forcat e qytetit. Meqenëse nga kjo vizitë mbeti i kënaqur dhe në anën tjetër u njoftua nga gjurmuesit se në lëmin e armikut mbretëronte një pakujdesi e çrregullim i madh, doli natën nga qyteti, pa bërë as më të voglën zhurmë, hyri në lëmin e armikut, të cilin e kishin lënë të hapur dhe braktisur kaq shumë rojet, sa që mund të thuhet me siguri se mund të kalonin ledhet më shumë se njëmijë njerëz pa u dëgjuar fare, dhe ata mund të arrinin deri tek shatoija e mbretit po të mos kishin filluar vrasjen. Vrasja e atyre që ishin afër portës i zgjoi armiqtë; dhe kaq e madhe qe frika që i pushtoi sa që jo vetëm asnjë nuk u ndal të merrte armët ose të përpiqej të dëbonte armikun nga lëmi, po edhe vetë mbreti ashtu siç u zgjua nga gjumi, pothuajse gjysmë lakuriq dhe me një rrobë që mund t'i përshtatej një ushtari, por jo një mbreti, iku me vrap tek lumi dhe tek anijet. Këtu u derdh edhe turma tjetër. Në lëm mbetën diçka më pak se tremijë ushtarë të zënë e të vrarë; por diçka më shumë njerëz u zunë se sa u vranë. Si u grabit lëmi, apolloniatët morën katapultat, balistat dhe gjithë maqinat e tjera të këtij lloji, që ishin grumbulluar këtu për të sulmuar qytetin, dhe i shpunë në Apolloni për të mbrojtur muret po t'u qëllonte prapë një fat i tillë; gjithë plaçka tjetër që u gjet në lëm iu la romakëve. Si shkoi ky lajm në Orik, M. Valeri pruri me të shpejt flotën tek gryka e lumit, në mënyrë që mbreti të mos ikte dot me anijet. Kështu Filipi si humbi besimin se mund të matej qoftë me det, qoftë me tokë [me romakët/ nxori anijet në tokë dhe si i dogji iku për në Maqedoni më këmbë me një ushtri të zhveshur dhe pa armë. Flota romake me M. Valerin e kaloi atë dimër në Orik.

LIBRI XXVI

Po në këtë kohë M. Valeri Levini, i cili nëpërmjet bisedimeve të fshehta ishte përpjekur të blente mendjen e udhëheqësve kryesorë, u nis me anijet e lehta të flotës së tij për të ardhur në mbledhjen e kuvendit të etolëve, gjë të cilën e kishte shpallur që më parë.' Këtu ai i bëri një vlerësim pushtimit të Syrakuzës dhe Kapuas si prova të sukseseve të arritura nga romakët në Siqeli e Itali; pastaj ai shtoi se Roma e kishte traditë t'i trajtonte aleatët e saj duke i dalluar, një pale ajo u jepte të drejtat e qytetit, privilegj që i bënte të barabartë me romakët; ajo u kishte siguruar të tjerëve kushte të tilla që u pëlqente të ishin më mirë aleatë se sa qytetarë. Etolët, në të ardhmen do të ishin më të nderuar midis aleatëve të përtej detit, nëqoftëse do të ishin të parët që do të lidheshin me republikën: Filipi dhe maqedonët ishin për ta fqinjë të mërzitshëm; por ai tani e kishte thyer forcën dhe krenarinë e tyre, i kishte detyruar të zbraznin qytetet që u kishin marrë etolëve dhe ata tani po shqetësoheshin për vetë Maqedoninë; sa për akamanët, të cilët u kishin shkaktuar dhimbje etolëve, duke u shkëputur, do t'i kthente nën urdhërat dhe vartësinë e tyre si më parë: këto tha dhe premtoi komandanti romak. Skopa, që atëherë ishte pretor dhe Dorimahu, një prijës etol, lavdëruan fuqinë dhe madhështinë e popullit romak, për të cilën /fuqi/ kishin respekt më të vogël, por bindje më të madhe. Sidoqoftë shpresa që të bëheshin prapë zotër të Akamanisë u bë më e madhe. Kështu u formuluan kushtet, me të cilat ata pranoheshin si miq dhe aleatë të popullit romak; u shtua edhe se po t'u pëlqejë dhe po të dëshironin mund të lidhnin miqësi me të njëjtat të drejta edhe elejt, lakedemonët, Atali, Pleurati e Skerdilaidi, Atali i Azisë, këta mbretër të thrakëve dhe ilirëve. Etolët duhej të hynin gjithashtu në luftë me Filipin nga toka, kurse romakët do t'i ndihmonin të paktën me njëzet anije të pajisura me pesë sërë lopata. Të gjitha vendet që do të pushtoheshin midis Korkyrës dhe Etolisë, qytete, shtëpi, krahina do t'u mbeteshin etolëve; gjithë plaçkën e zënë do ta mermin romakët, të cilët mermin përsipër t'u siguronin aleatëve të tyre zotërimin mbi Akamaninë. Nëqoftëse etolët do të bënin paqe me Filipin, traktatin do ta nënshkmanin në atë mënyrë që paqja do të kishte vlerë vetëm nëqoftëse Filipi do të hiqte dorë nga lufta kundër romakëve dhe gjithë aleatëve që ishin nën mbrojtjen e tyre; po kështu edhe populli romak, po të lidhte traktat me mbretin, do të kujdesej që as ai të mos u bënte luftë etolëve dhe aleatëve të tyre. Kjo marrëveshje e arritur në këtë mënyrë u nënshkma dy vjet më vonë në Olympia nga etolët dhe në Kapitol nga romakët për të patur dëshminë e godinave të shenjta. Arsyeja e kësaj vonese ishte qendrimi i gjatë i përfaqësuesve etolë në Romë. Por kjo nuk pengoi fillimin e veprimeve: etolët filluan menjëherë luftën kundër Filipit, kurse Levini pushtoi, në afërsitë e Etolisë, ishullin e vogël të Zakynthit dhe kryeqytetin e tij, që mban të njëjtin emër, pa mundur të kapte kështjellën dhe t'ua nënshtronte etolëve Eniadën dhe Nason, qytete të Akamanisë.

Filipi i ngatërmar shumë në luftën me fqinjët nuk mund të mendonte as për Italinë, as për paktin që kishte me Hanibalin, prandaj ai /LeviniJ u kthye në Korkyrë.

Filipi u njoftua për largimin e etolëve në Pela ku ishte duke dimëmar. Prandaj, me qëllim që të gjendej në pranverë me ushtrinë në Greqi dhe që t'i siguronte qetësinë Maqedonisë, duke trembur ilirët dhe qytetet e tjera fqinje në shpinë, ndërmori një ekspeditë të papritur kundër tokave të orikasve dhe apolloniatëve dhe apolloniatët që i dolën përpara i detyroi të mbyllen brenda mureve, të pushtuar nga frika dhe tmerri. Pastaj, si shkretoi vendet fqinje me Ilirinë, ai u kthye me të njëjtën shpejtësi kundër Pelagonisë; duke u nisur prej këtu, pushtoi qytetin e dardanëve Sintia, nëpërmjet të cilit dardanët hynin në Maqedoni. Mbasi e kreu menjëherë këtë, duke pasur parasysh luftën me etolët dhe bashkë me të edhe luftën me romakët zbriti nëpërmjet Pelagonisë, Lynkosit dhe Boties në Thesali. Ai shpresonte se do të mund të ngrinte popullsinë e këtyre vendeve, që të fillonin me të luftën kundër etolëve.

Dhe kështu pasi la në grykat e Thesalisë birin e tij Perseun me katërmijë ushtarë që t'i pengonte etolët të hynin atje, vetë ai, para se të merrej me punë më të mëdha e shpuri ushtrinë e tij në Maqedoni dhe prej këtu në Thraki dhe pikërisht tek medët. Ky popull kishte zakon të hynte në Maqedoni porsa dëgjonte, se mbreti ishte i zënë me luftëra të jashtme dhe se mbretëria kishte mbetur pa mbrojtje. Dhe kështu Filipi që t'i dërrmonte forcat e tyre, shkretoi fushat e tyre dhe rrethoi qytetin Jamforina, kryeqendrën e fortifikuar të medëve. Kur Skopa mësoi se mbreti kishte shkuar në Thraki dhe se atje ishte i zënë me luftë, armatosi gjithë rininë etole dhe u përgatit t'i shpallë luftë Akamanisë. Kundër tyre populli akaman, megjithëse me forca të pabarabarta, megjithëse e kishte humbur Eniadën dhe Nason dhe megjithëse e dinte 10 se mbi të do të vrigëllonte edhe arma romake, u përgatit për luftë, i shtyrë më tepër nga ndjenja e zemërimit se sa nga arsyeja e shëndoshë. Ata dërguan gratë, fëmijëtë dhe pleqtë mbi gjashtëdhjetë vjeç në Epirin fqinj, kurse të gjithë banorët, që prej pesëmbëdhjetë deri në gjashtëdhjetë vjeç u betuan se do të ktheheshin në atdheun e tyre vetëm si fitues dhe se nuk do ta pranonin as në qytet, as në shtëpi, as në tryezë, as në vatër atë që do të tërhiqej i mundur në luftë. Ata formuluan një mallkim të tmerrshëm kundër atyre që do të shkelnin këtë betim, dhe u drejtuan me këtë rast lutjen më të shenjtë epirotëve, të cilët u treguan kundrejt tyre mikpritës...

LIBRI XXVII

30 ... Këtu /në Falara/ u mblodhën përfaqësuesit e mbretit Ptoleme të Egjiptit; ata të Rodit, të Athinës dhe të ishullit Hio, me qëllim që t'i jepnin fund luftës midis Hlipit dhe etolëve. Këta të fundit kishin si ndërmjetës, njërin prej fqinjëve të tyre, Amynandrin, mbretin e athamanëve. Por të gjithë këta nuk ishin aq të shqetësuar për etolët, që ishin njerëz shumë kryelartë në krahasim me karakterin e grekëve të tjerë, se sa për faktin se mos Filipi dhe mbretëria e tij përzihej në të ardhmen në punët e Greqisë, gjë që do të rëndonte mbi lirinë. Bisedimet për paqen u shtynë për në kuvendin e ahejve, ku do të caktohej me saktësi mbledhja për këtë qëllim si dhe vendi e dita;ndërkaq u arrit njëarmëpushimprej tridhjetë ditësh...

Ai /Filipi/ u nis për në Egion ku do të mbahej mbledhja e kuvendit të aleatëve, e cila ishte thirrur prej kohësh. Këtu u bisedua për mundësitë e përfundimit të luftës me etolët në mënyrë që të mos u jepej mundësia romakëve dhe Atalit të hynin në Greqi.

Por të gjitha këto plane u përmbysën nga etolët, para se të mbaronte armëpushimi, 11 sapo ata morën vesh që Atali kishte ardhur në Egine dhe që flota romake kishte qendruar para Naupaktit. Të thirrur pra, në kuvendin e ahejve, ku kishin ardhur edhe përfaqësitë që u morën në Falara me vendosjen e paqes, ata u ankuan së pari për disa shkelje që kishin ngjarë gjatë kohës së armëpushimit, pastaj ata thanë se lufta mund të pushonte vetëm në rast se ahejt do t'u dorëznin Pylosin mesenasve, romakëve do t'u rikthenin Atintaninë dhe Skerdilaidit e Pleuratit ardianët. Por Filipi, kur dëgjoi se të mundurit po i diktonin kushtet fituesit, thirri me zemërim dhe tha se: "Nëqoftëse ai u kishte vënë veshin propozimeve për një rregullim dhe nëqoftëse kishte pranuar, pastaj, një armëpushim, këtë nuk e kishte bërë aspak nga që kishte shpresë se etolët do të rrinin të qetë, por që të kishte dëshmitarë gjithë aleatët se ai donte paqen, ndërsa etolët kërkonin shkak për luftë". Kështu ai shpëmdau kuvendin pa përfunduar paqen...

Ditën e parë që hynë në tokat e armikut shkretuan vendin. Të nesërmen ata iu afruan qytetit, të renditur për betejë; kalorësia e dërguar përpara duhej të afrohej deri tek portat që të provonte t'i tërhiqte jashtë mureve etolët, të cilët ishin gjithnjë gati të bënin ekskursione. Nuk e dinin që Sulpici kishte kaluar nga Naupakti në Kilenë me pesëmbëdhjetë anije dhe që pasi kishte zbarkuar katër mijë njerëz, duke ecur në heshtjen e natës që të mos diktohej, kishte hyrë ne Elis. Edhe aleatët i kapi frika kur në mes të etolëve dhe elejve panë shenjat ushtarake dhe armët romake. Mbreti kishte dashur në fillim të tërhiqej, por meqenëse veprimet luftarake kishin filluar midis etolëve dhe tralëve, fis ilir, dhe ai i pa njerëzit e tij të zënë ngushtë erdhi vetë me kalorësit e tij dhe i ra një kohorte romake... Lufta tashti nuk ishte më e barabartë; shumë nga ushtarët binin përreth tij, të tjerë ishin plagosur... Po atë ditë ai ngriti lëmin pesë milje nga Elisi; të nesërmen u nis me gjithë trupat e tij kundër fortesës së Elisit, të quajtur Pyrgos, ku e dinte se një shumicë e madhe fshatarësh ishin strehuar me kopetë e tyre nga frika e grabitjeve. Kjo turmë pa disiplinë dhe pa armë u dorëzua menjëherë nga frika. Kapja e tyre qe një shërbim për dështimin e turpshëm që ai kishte pësuar para Elisit. Ndërsa ai ndante plaçkën e luftës dhe robërit, -katërmijë njerëz dhe njëzetmijë kokë bagëti, arriti një lajmëtar nga Maqedonia, i cili solli lajmin se Eropi, pasi kishte blerë komandantin e kështjellës, kishte pushtuar qytetin Lyhnid, se ai ishte bërë zot i shumë fshatrave të Dasaretisë dhe mundohej të ngrinte dardanët. Filipi hoqi dorë nga lufta e Ahesë, por ai la dymijë e pesëqind njerëz të armëve të ndryshme nën urdhërat e Menipit dhe të Polifantit për të mbrojtur aleatët e tij; ai u nis nga Dymi nëpër Ahe, Beoti dhe Eube dhe mbas dhjetë ditësh marshim arriti në Demetriadë të Thesalisë.

Atje ai takoi lajmëtarë të tjerë që sillnin të reja edhe më shqetësuese; mësoi se dardanët të përhapur në Maqedoni ishin bërë zotër të Orestidës, se ata kishin zbritur në fushat e Argestit dhe midis barbarëve qarkullonin zëra se Filipi qe vrarë.

Në betejën që u zhvillua pranë Sikyonit me romakët që ishin të shumtë, kali i tij e kishte tërhequr me kaq vrull pas një peme sa që një degë i kishte thyer një copë të përkrenares. Këtë copë e gjeti një etol dhe ia shpuri në Etoli Skerdilaidit, i cili e njohu që ishte një zbukurim i përkrenares (së mbretit) dhe kjo i dha shkas zhurmës mbi vdekjen e Filipit...

LIBRI XXVIII

Frika mbretëronte jo vetëm në Akamani, në Beoti, në Eube, por edhe midis ahejve dhe shqetësonte gjithashtu Mahaniden, tiranin e lakedemonëve që kishte ngritur lëmin në rrethet e Argos. Të gjithë këta popuj, duke i paraqitur rreziqet, që kërcënonin vendin e tyre nga deti dhe nga toka, e lutnin Filipin t*u jepte ndihmë, por të rejat që vinin nga mbretëria nuk ishin më pak shqetësuese; Skerdilaidi dhe Pleurati ishin vënë në lëvizjedhe, ndërmjet thrakëve, sidomos medët, ishin gati të sulmonin tokat e Maqedonisë sa herë që nibreti gjendej në një luftë të largët...

LIBRI XXIX

Gjatë atyre dy vjetëve punët në Greqi kishin qenë lënë pas dore. Prandaj Filipi shtrëngoi etolët, të braktisur nga ndihma romake, të cilën ata e kishin si të vetmen mbështetje, të kërkonin e të përfundonin një paqe me ato kushte që dëshironte ai vetë. Dhe sikur ai të mos ishte nxituar t'i jepte fund kësaj çështjeje me të gjitha fuqitë, prokonsulli P. Semproni, i dërguar për të zëvendësuar Sulpicin në komandë, me dhjetëmijë këmbësorë, e me njëmijë kalorës e me tridhjetepesë anije dhe për t'u sjellë aleatëve një ndihmë të rëndësishme do ta kishte shtypur atë që po luftonte kundër etolëve. Porsa ishte përfunduar paqja, mbretit i erdhi lajmi se romakët kishin ardhur në Dyrrah e se parthinët edhe fiset e tjera kufitare duke shpresuar në ndryshimin e gjendjes ishin ngritur e se Dimali ishte rrethuar.

 Prandaj romakët u kthyen shpinën etolëve, në ndihmë të të cilëve kishin ardhur, të zemëruar se këta, pa pëlqimin e tyre, dhe në kundërshtim me marrëveshjen kishin bërë paqe me mbretin. Filipi i njoftuar për të gjitha këto lëvizje, duke pasur frikë një lëvizje më të madhe nga ana e fiseve dhe popujve fqinjë, u nis me shpejtësi të madhe për në Apolloni, ku ishte tërhequr Semproni, i cili kishte dërguar si legat në Etoli Letorin me një pjesë të trupave dhe me pesëmbëdhjetë anije, për të hetuar gjendjen dhe po të kishte mundësi të prishte paqen. Filipi shkretoi tokat e apolloniatëve, iu afrua mureve dhe i ftoi romakët në luftë; por kur pa se ata nuk e prishën qetësinë dhe u mjaftuan me mbrojtjen e qytetit, shumë i dobët për të sulmuar Apolloninë, dhe nga ana tjetër duke dashur paqe edhe me romakët, sikundër me etolët, ose së paku një armëpushim, ai nuk kërkoi ta shtonte zemërimin me një përleshje të re dhe u kthye në mbretërinë e vet. Në të njëjtën kohë epirotët, të lodhur nga një luftë kaq e gjatë, si hetuan më parë vullnetin e romakëve, dërguan delegatë tek Filipi, për t'i propozuar një paqe të përgjithshme, duke i siguruar atij një sukses të plotë, nëqoftëse do të bënte një takim me P. Sempronin, komandantin romak. Duke qenë se mbreti nuk ishte kundër këtyre propozimeve u vendos pa vështirësi të kalonte në Epir. Foinike është një qytet i Epirit; atje më përpara bisedoi mbreti me Aeropin, Derdën dhe Filipin, strateg të epirotëve, pastaj u takua me P. Sempronin. Në bisedim mermin pjesë Amynandri, mbreti i athamanëve, dhe krerë të tjerë të epirotëve dhe të akamanëve. I pari e mori fjalën strategu Filip dhe kërkoi njëkohësisht prej mbretit dhe prej komandantit romak që t'i jepnin fund luftës dhe t'ua bënin atë nder epirotëve.

P. Semproni parashtroi për paqe këto kushte: që parthinët, Dimali, Barguli dhe 13 Eugeni të jenë të romakëve, ndërsa atintanët ua linte maqedonëve, në rast se delegatët që do të dërgoheshin në Romë, mermin pëlqimin e senatit. Si u bë paqja me këto kushte, mbreti kërkoi që të përfshiheshin në marrëveshje Prusia, mbreti i Bitynisë, ahejt, beotët, thesalët, akamanët, epirotët; me kërkesën e romakëve -ilienët, mbreti Atal, Pleurati, Nabisi tiran i lakcdemonëve, elejt, mesenasit, athinasit. Këto u shkruan dhe u vulosën dhe u bë armëpushimi për dy muaj, gjersa të dërgoheshin delegatët në Romë në mënyrë që populli të aprovonte paqen me këto kushte. Atë e aprovuan të gjitha shtresat e vegjëlisë sepse, si u drejtua lufta nga Afrika, donin të shpëtonin tani për tani nga të gjitha luftërat e tjera. Mbasi u bë paqja P. Semproni shkoi në Romë për konsulat.

LIBRI XXXI

18 Filipi si la një gamizon në Abydo u kthye në mbretërinë e tij. Sikurse shkatërimi i Sagunt&eu