Historia, jeta, kultura, simobelt e kultit
Qyteti antik
~Foustel De Coulanges
Origjina e Mendimit
~Jean Pierre Vernant
Zgjerimet e para të Romës (753 – 350 para Jezu Krishtit)
~Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Arkeologjisë
V
XV
XX
Shqipëria Arkeologjike
~Muzafer Korkuti
Arkitektura Sepulkrale
~Apollon Baçe
Në pranverë të vitit 1396
~Oliver Jans Schmitt
Republika detare e Venedikut
~Oliver Jens Schmitt
Bylisi
~Neritan Ceka, Skënder Muçaj

Historia, jeta, kultura, simobelt e kultit

Preardhja e emrit Ilir Etnogjeneza e Ilirëve Kufijtë etnik të ilirëve Topografia e fiseve Ilire Talasokracia Ilire Kolonizimi grek Shteti i Enkelejve Shteti i Taulantëve Luftërat e ilirëve me maqedonët Invadimi i Keltëve Shteti i Dardanëve Shteti Ilir Lufta kundër dalmatëve Lufta kundër Adriejve dhe Plerejve Luftëtar kundër Istëve Luftërat e Oktavianit kundër Ilirëve Kryengritja e Batos Ilirët në periudhën romake

Njohja jonë e ilirëve, e kulturës së tyre, e gjuhës dhe së kaluarës së tyre, bazohet në dy Iloj burimesh: në tekstet e shkruara të shkrimtarëve grekë dhe romakë dhe në materialet arkeologjike. Deri në shekullin XIX autorët bashkëkohorë, të cilët në veprat e tyre janë marrë me çështjen e ilirëve, kanë shfrytëzuar, shpeshherë në mënyrë; jokritike, gati ekskluzivisht, ato të dhëna që i kanë gjetur nëpër veprat e autorëvej antikë.

Në gjysmën e parë të shekullit XIX, e veçmas në gjysmën e dytë të atij shekulli, njohuritë për ilirët u pasuruan me një mori faktesh të reja — arkeologjike, filologjike,

1 antropologjike e të tjera, të cilat bënë të mundshme që të krijohet një parafytyrim shumë më i saktë dhe më i gjithanshëm për ilirët nga ai që ka mundur të fitohet vetëm në bazë të shkrimeve të autorëve grekë dhe romakë.

Vetë ilirët, fatkeqësisht, nuk na kanë lënë kurrfarë dokumentacioni të shkruar për të kaluarën dhe për kulturën e tyre, dhe meqë fqinjtë e tyre të jugut, grekët, dhe ata të J perëndimit, romakët, nuk kanë pasur shumë arsye që t’i simpatizojnë dhe që në veprat e tyre t’i paraqesin në mënyrë më objektive, nëse jo edhe nga pozitat miqësore shumë gjëra nga ato që i shkruan ata për ilirët kanë një tingull antipatie dhe armiqësie, prandaj edhe joobjektivitetij Në konfliktet e përhershme me grekët, të cilët me anijet e tyre depërtonin në ujërat ilire dhe të cilët shfrytëzonin çdo rast që të zgjerojnë ndikimin e tyre tregtar dhe politik në tokat e banuara nga ilirët, dhe me romakët të cilët vetëm prisnin rastin e volitshëm që fuqinë e tyre të madhe ushtarake të cilën e patën ngritur në luftrat kundër fiseve italike, kundër grekëve, Italisë Jugore, Sicilisë, mandej Kartagjenës, ta shfrytëzonin për zgjerimin e ndikimit të tyre politik edhe në bregun lindor të Adriatikut,(ilirët nuk kanë mundur për historiografinë greke dhe romake të jenë asgjë tjetër pos “ferocissimae gentes” dhe “latrones”. Të paktë janë autorët antikë të cilët shkruan objektivisht për ilirët, por edhe më të paktë janë ata që shkruan me simpati. Në mesin e këtyre të fundit bën pjesë edhe autori i panjohur i shkrimit “Periegesis” nga fundi i shek. II para e.r., i njohur në shkencë si Pseudo- Skymnos, i cili për ilirët, në pajtim me idealizimin e Hipokratit të popujve primitivë, shkroi si për një popull plot virtyte, popullin që respekton perënditë, i cili është i drejtë dhe mikpritës. Me siguri do të jemi afër së vërtetës nëse themi se një idealizim i tillë i ilirëve është gjithashtu aq joobjektiv dhe i pasaktë sa edhe paraqitja e ilirëve si kusarë, siç i paraqitën autorët e tjerë.

Me shkatërrimin e botës antike u zhdukën edhe shkrimtarët të cilët interesoheshin për të kaluarën e ilirëve. Megjithatë emri i tyre nuk u harrua. Roli i madh që luajtën ilirët në kuadrin e Perandorisë Romake dhe fakti se me emrin e tyre u quajt një provincë shumë e rëndësishme romake, është shkak që emri ilir paraqitet edhe më vonë, në Mesjetë dhe në Kohën e re, veçmas nga shekulli XV e këndej për të quajtur popujt që jetonin në pjesët perëndimore të Siujdhesës Ballkanike.

Emri i famshëm i ilirëve është dashur që te popujt e ndryshëm sllavë, të cilët në Mesjetën e hershme u vendosën në Ballkan të shkaktojë dëshirën që të stolisen me të, kështu që në shekullin XII mund të shënojmë mendimin, i cili do të paraqitet më vonë shpeshherë, se ilirët e lashtë kanë folur gjuhën sllave (kronikani rus Nestor e të tjerë). Po këtë mendim e gjejmë gjithashtu edhe në veprën e njohur “II Regno degli Slavi” (1601) të dubrovnikasit Mavro Orbini, dhe si teori e rrumbullaksuar me përmbajtje pragmatike kjo teori paraqitet te Ludevit Gaji* dhe iliristët e tjerë në kohën e Rilindjes Popullore të Kroacisë. Argumentin e Gajit, natyrisht, nuk ishte vështirë ta rrëzosh,5 sepse ai as që është përpjekur qët’i japë bazë të fortë historike. Mirëpo, edhe pse atij, si dhe bashkëmendimtarëve të tij, u kishte mbetur shumë më tepër që të gjendet platforma politike për bashkimin e sllavëve të jugut se sa studimi i problemit të përmendur shkencor, Gaji edhe pa e ditur ia ka qëlluar një pjese të së vërtetës mbi marrëdhëniet e ilirëve dhe të sllavëve. Askush, sot, natyrisht as në ëndërr nuk do ta përkrahë “argumentin” romantiktë Ludevit Gajit, por hulumtimet e reja, siç theksuam edhe në hyrje - treguan se ekziston një fije e së vërtetës në atë teori, sepse ilirët e lashtë, duke i rezistuar pjesërisht, romantizimit në kohën e sundimit të gjatë romak, kanë vepruar si një nga elementet më të rëndësishme në etnogjenezën e sllavëve të jugut. Se megjithatë, vetë ilirët emrin ilir e morën më tepër nga shkaqe politike, e më pak nga që ishin të bindur në këtë se me të vërtetë janë pasardhës të ilirëve antikë, tregon edhe fakti se vetë lëvizja ilire nuk ndikoi në mënyrë të rëndësishme në zhvillimin e ilirologjisë. Thënë më saktësisht: hulumtimi i vjetërsisë ilire, qoftënë bazë të teksteve të shkruara antike, qoftë në bazë të monumenteve arkeologjike, nuk përjetoi kurrfarë zhvillimi që do të mund të lidhej me përdorimin e emrit ilir në kohën e Rilindjes Kombëtare Kroate.

Pavarësisht nga kjo interesimi për ilirët përjeton ngritjen më të madhe mu në shekullin XIX. Në gjysmën e parë të atij shekulli nuk mund të regjistrohet ndonjë punim më i rëndësishëm për ilirët, por qysh nga mesi i shekullit një varg autorësh, në veprat e veta, analizon gjurmët linguistike të pjesës perëndimore të Ballkanit, dhe paraqitet një numër gjithnjëe më i madh edhe i punimeve arkeologjike të mbështetura në hulumtimet e vendbanimeve dhe të nekropoleve ilire. Në mesin e hsitorianëve të asaj periudhe vend i veçantë i përket gjermanit Georg Zippel. i cili qysh në vitin 1877, botoi historinë më të hollësishme të ilirëve, të bazuar në burimet e shkruara, ndërsa në mesin e arkeologëve klasikë Theodor Mommsen, i cili në pjesën e tretë të veprës së vet të famshme “Corpus inscriptionum Latinarum” i tuboi të gjitha mbishkrimet e njohura deri atëherë të provincës romake Illyricum. Georg Hahni udhëtoi nëpër Shqipëri dhe shkroi veprën e vet interesante “Albanesische Studien (Bd. I-IIl, Jena, 1854) në të cilën ndërtë parët paraqet tezën se shqiptarët e sotëm janë autoktonë, gjegjësisht se rrjedhin drejt për drejt nga ilirët e lashtë. Një varg emrash të tjerë të mëdhenj të arkeologjisë, të linguistikës dhe të historiografisë po i kushton vemendje gjithnjë e më të madhe studimit të ilirëve. Në mesin e tyre është edhe hulumtuesi i famshëm anglez i Afrikës dhe Arabisë, RichardF. Burton, i cili si konsull anglez në Trieste, interesohet për fortifikimet dhe vendbanimet ilire në Istri, duke e informuar për to botën e atëhershme të ditur; mandej edhe anglezi, Artur J. Evans, i cili më vonë do të fitojë famë si hulumtues i Knossosit në Kretë, ka kaluar nëpër viset tona dhe i ka përshkruar me vëmendje shumë të madhe monumentet arkeologjike, të cilat arriti t’i shohë dhe t’i studiojë duke lënë në punimet e veta dëshmi të çmueshme për gjendjen e atëhershme të monumenteve. Carlo Marchesetti në fund të shekullit XIX hulumtoi sistematikisht nekropolat dhe kalatë (castellier) ilire në Istri dhe shkroi një nga sintezat e para për kalatë ilire, e cila është edhe sot e përdorshme. Në Slloveni disa arkeologë të njohur vendas (Alfons Mullner, Jernej Pecnik, Simon Rutar, Karl Deschmann) dhe të Austrisë (JozefSzombathy, Moritz Hoernes, Ernst Windischgratz, Gundaker Wurmbrand, FerdinandHochstetter, hulumtojnë gjurmët ilire dhe shkruajnë për to. Në Kroaci hulumtimet arkeologjike kanë traditë të madhe. Që në shekullin XVII kemi përshkrimet e para të muranave të varrezave ilire në kronikën e ujdhesës së Braçit, që e shkroi Vicko Prodici. Tradita e mbledhjes dhe e komentimit të mbishkrimeve romake është shumë më e gjatë, sepse me këtë disa njerëz (për shembull poeti Marko Marulic) si edhe të huajt u morën edhe në kohën e Renesansës. Moment vendimtar për zhvillimin e ilirologjisë në Kroaci ishte themelimi i muzeut në Split më 1818-1821), në Zarë më 1830 e veçmas në Zagreb (1846) si dhe themelimi i Komisionit Qendror për hulumtimin dhe për ruajtjen e monumenteve artistike dhe historike (Zentralkomimission zur Erforschung und Erhaltung der Kunst-und historischen Denkmale) në Vjenë në vitin 1856 dhe të Shoqatës Arkeologjike të Kroacisë më 1878 në Zagreb (krijuar nga Shoqata e vjetër për Historinë Jugosllave). Frane Bulic është personaliteti qendror i arkeologjisë në Dalmaci ndërsa S. Lubic drejtor i Muzeut Popullor në Zagreb. Mbas vdekjes së Sime Lubic-it në arkeologjinë kroate dominon personaliteti Josip Brunsmid nga Vinkovci, profesori i parë i arkeologjisë në Universitetin e Zagrebit.

Në Bosnje dhe Hercegovinë ilirologjia fitoi ngritje vendimtare me themelimin e Muzeut të vendit në Sarajevë (1888) dhe me ardhjen në vend të drejtorit të tij, Ciro Truhelkës, punëtorit të palodhshëm dhe të gjithanshëm, me meritën e të cilit shpejt mbi gjurmët ilire në Bosnje dhe Hercegovinë u informua tërë bota shkencore. Në të vërtetë ishte meritë e tij që u bënë gërmimet në një nga vendbanimet më të rëndësishme ilire në Donja Dolina afer Bosanska Gradishkës dhe që nekropola e madhe tumulare në fushën e Gllasincitmbas rezultateve sensacionale që i arriti Truhellka në hulumtimin e tyre, u bë sinonim për kulturën e ilirëve të periudhës parahistorike. Franjo Fiala, Vacllav Radimsky, Vejsil Curcic, Karl Patsch, Dimitrije Sergejevski dhe një varg arkeologësh të tjerë bënë gërmime të mëdha sistematike arkeologjike dhe vunë bazat njohjes së antikiteteve ilire në Bosnje dhe Hercegovinë.

Mihailo Valtrovici është pionier i ilirologjisë në Serbi, mirëpo aktivet më i madh në këtë fushë në Serbi nuk është zhvilluar derisa u paraqit emri i madh i arkeologjisë serbe dhe i historisë antike, Nikola Vulic, veprimtaria e të cilit vetëm më vonë, në gjysmën e parë të shekullit XX, do të rezultojë me punime shumë të rëndësishme.

Deri në fund të shekullit XIX arkeologjia në shumë drejtime zgjeroi njohuritë shkencore për ilirët, për kulturën e tyre materiale, për vendbanimet e tyre, doket mortore, besimin dhe mënyrën e jetës së tyre. Shënimet e pakta për ilirët, veçmas ato që kanë të bëjnë me doket e tyre, me armët, me anijet e të tjera të ngjashme, që i hasim te autorët antikë, janë plotësuar tashmë me shënime të reja, të cilat bëjnë të mundshme që të bëhet rindërtimi i vendbanimeve në të cilat kanë jetuar ilirët në hapësira të ndryshme gjeografike, vendbanimet dhe fortifikatat e tyre, që të njohin almiset me të cilat kanë punuar tokën, objektet të cilat gratë ilire i kanë mbajtur si stoli, armët të cilat i kanë pasur luftëtarët ilirë në fushatat luftarake si dhe shumë objekte të tjera, të cilët janë origjinale, me gjuhën e kuptueshme na kanë folur për ilirët. Një numër i madh mbishkrimesh të varreve e të tjera nga periudha antike të cilat i kanë gjetur arkeologët kanë mbajtur emrat si Teuta, Pinnes, Gentius e shumë të tjerë, të cilat janë të njohur fare mirë edhe nga tekstet e autorëve grekë e romakë, ndërsa shumë personalitete historike, si është për shembull, konsulli romak Cornelius Dolabella, për të cilat më parë ka mundur të shkruhet vetëm në bazë të asaj që kanë shkruar Ciceroni, Apiani ose ndonjë autor tjetër romak, paraqitet tashmë edhe në mbishkrime - në ato dëshmi të prekshme të pranisë së tyre dhe të veprimit të tyre në truallin tonë.

Ajo që filloi në shekullin XIX vazhdoi edhe më intensivisht në shekullin XX. Së pari bën përparim të dukshëm arkeologjia, metodat e saj të gërmimeve dhe të studimeve të objekteve arkeologjike. Një numër i madh arkeologësh, si të vendit ashtu edhe të huaj, zbulojnë sistematikisht antikitete materiale të ilirëve dhe në bazë të këtyre objekteve po zgjidhen ose po bëhen përpjekje të zgjidhen, shumë gjëra të panjohura që kanë ekzistuar. Kështu, për shembull, ka rëndësi të veçantë çështja ende e pazgjidhur e origjinës së ilirëve, çështja e përkatësisë të ndonjë fisi ilir, etnosit ilir, çështja e raporteve të ilirëve me popujt fqinj (veçmas me grekët), çeshtja e monedhave që i kanë farkuar disa qytete ilire, sundimtarët ose fiset, mandej çështja shumë komplekse e romanizimittë ilirëve, gjegjësisht e paraqitjes së atij romanizimi në visetë ndryshme ilire, çështja e lidhjeve tregtare me rajonet rreth e rrotull, mandej gjurmët e ilirëve dhe të kulturës së tyre materiale e shpirtërore në kulturat e mëvonshme të Ballkanit etj. Zbulimi i shumë reliefeve, veçmas të atyre nga Perandoria e vonë, kanë sqaruar artin dhe besimin e ilirëve të asaj periudhe, ndërsa numri i madh i mbishkrimeve në gjuhën greke dhe latine, në të cilat paraqiten emrat autoktonë dhe emrat e perëndive vendase u dhanë filologëve një material të çmueshëm për njohjen e onomastikës ilire e me këtë edhe të vetë gjuhës ilire.

Krahas arkeologëve një kontribut të madh për njohjen e ilirëve dhanë edhe filologët. Edhe linguistët me ilirët nisën të merren në shekullin XIX, kështu që në mesin e atyre që shkruan për ilirët, gjegjësisht për gjuhën e tyre, mund të numërohen edhe emra të mëdhenj, si Carl Pauli, Herman Hirt, Norbert Jokl e të tjerë dhe veçmas Paul Kretschmer, i cili në veprën e vet të famshme “Einleitung in die Geschichte der griechischen Sprache”, Gdttingen, 1896 fq. 244-182, dha i pari një pasqyrë sintetike të gjuhës ilire.

Datë e rëndësishme për studimin e gjuhës ilire është edhe paraqitja e dy librave të filologut gjerman Hans Krahe, ekspertit më të mirë dhe më me meritë të gjuhës ilire. Atajanë “Die alten balkanillyrischen geographischen Namen”, Heidelberg, 1925 dhe “Lexikon altillyrischer Personennamen”, Heidelberg, 1929. Duke u nisur nga supozimi i gabuar se ilirët kanë jetuar në një rajon shumë më të gjerë gjeografik, Krahe në ata libra, paraqitet si propogandues i panilirizmit, kështuqë në repertorin e vet të emrave ilirë ka radhitur edhe shumë emra italikë, grekë, keltë e emra të tjerë. Megjithatë është meritë kryesore e tij se ka mbledhur në një vend materialin që është i vetmi që ka mbetur nga gjuha ilire: emra vendesh dhe njerëzish. Në shumë punime të tij të mëvonshme, e sidomos në veprën e tij themelore “Die Sprache der Illyrier”, Bd. I, Wiesbaden, 1955, Krahe dha çdo gjë që mund të jepej me metodën e atëhershme. Para se të vdiste i rishikoi idetë e veta panilire, por megjithatë duke mos arritur të përpunojë hollësisht pikëpamjet e veta të reja më hollësisht.

Një kontribut të madh për gjuhësinë ilire i dha filologu kroat Anton Mayer, veçanërisht në veprën e vet kapitale “Die Sprache der alten Illyrier”, Wien, 1957 - 1959, Bd. I-II, mandej Petar Skoku, HenrikBaric, lon I. Rusu e të tjerë, ndërsa viteve të fundit, i pajisur me metoda të reja gjuhësore, po punon me shumë sukses në studimin e gjurmëve të gjuhës ilire Radosllav Katicic.

Një numër i madh revistash arkeologjike, ose ato që botojnë punime arkeologjike, dëshmojnë për përparimin e madh të ilirologjisë në shekullin e kaluar dhe në këtë të tashmin, kështu që, bile edhe një pasqyrë e këtillë e historisë së kësaj shkence do të ishte jo e plotë sikur të mos përmendeshin disa prej këtyre revistave.

Në Bosnje dhe Hercegovinë rol posaçërisht të rëndësishëm pat dhe ka ende revista Glasnik Zemaljskog muzeja, që filloi të botohet në vitin 1889 dhe që botohet edhe sot. Për nga numri i punimeve ilirologjike dhe simbas për nga rëndësia që ka luajtur dhe po luan ende për zhvillimin e kësaj disipline shkencore, me këtë revistë nuk mund të krahasohet asnjë revistë tjetër. Punimet më të rëndësishme nga kjo revistë u përkthyen në gjuhën gjermane dhe u botuan në revistën Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien undder Hercegovina, e cila doli në Vjenë që nga viti 1893 deri më 1916, kështu që me rezultatet e gërmimeve arkeologjike në Bosnje e Hercegovinë ka mundur të njihet tërë bota e atëhershme shkencore.

Në Kroaci ka rëndësi të veçantë Bullettino di archeologia e storia dalmata, ku Frane Bulic, Josip Alacevic, Oskar Hovorka dhe shumë të tjerë në kohën më të vjetër, kurse më vonë Mihovil Abramic, Grga Novak, Dujo Rendic - Miocevic, Mate Suic Ivan Marovic dhe të tjerët, kanë paraqitur rezultatet e studimit ilir në Dalmaci. Numri i parë i kësaj reviste doli qysh më 1878 dhe me ndërprerje të shkurtra del edhe sot (prej vitit 1920 me titull Vjesnikza arheologiju i historiju dalmatinsku). Vetëm një vit mbasi doli kjo revistë në Zagreb nis të dalë revista tjetër, më e rëndësishmja arkeologjike, në Kroaci - Vjesnik Hrvatskog arheoloskog drustva. Përveç këtyre dy revistave qendrore arkeologjike në Kroaci botohen edhe disa revista të tjera arkeologjike si janë Diadora në Zarë (prej vitit 1959), Arheoloski radovi i rasprave në Zagreb (prej vitit 1959), Opuscula archaeologica, në Zagreb (prej vitit 1956) etj. Veçmas duhen përmendur edhe dy revista të rëndësishme për shkak të numrit të madh të punimeve për antikitetet ilire. Këto janë Atti e memorie della Societa istriana di archeologia e storiapatria, që më parë dilte në Poreç (1885-1918), e mandej në Pulë (1927-1940), me raporte për gërmimet në kalanë ilire Nesactium (Pjetro Stikoti, Alberto Puschi) dhe në lokalitetet e tjera, si de Bollettino della Societa adriatica di scienze naturali që botohet në Tireshtë prej vitit 1876 me një numër të madh punimesh për vendbanimet ilire në Istri nga K. Marchesetti.

Në Slloveni në shekullin e kaluar dolën disa revista, të cilat botuan materiale ilire (Carniola, Argo, Izvestja muzejskega drustva za Slovenijo), por më e rëndësishmja është Arheoloski vestnik, të cilën prej vitit 1950 e boton Akademia Sllovene e Shkencave dhe Arteve e Lublanës, revistë që është bërë një nga revistat kryesore jugosllave me punime nga ilirologjia. Duhet theksuar veçmas punimet e shumta të Josip Korosec-iC France Stares, Stane Gabrovcit, Stanko Pahic-it dhe të shumë arkeologëve të tjerë bashkëkohorë, në të cilat paraqiten rezultatet e gërmimeve të rëndësishme arkeologjike, që u bënë në atë periudhë në SHoveni.

Starinar (prej vitit 1884), revistë e Shoqatës Serbe të Arkeologëve, është revista qendrore arkeologjike në Serbi dhe veçmas në serinë më të re, të mbasluftës, ka botuar një numër të madh punimesh mbi hulumtimet e lokaliteteve ilire si dhe artikuj teorikë për ilirët (Milutin dhe Draga Garasinini, Branko Gavela etj.).

Nga revistat që dalin në Maqedoni më e rëndësishmja është Ziva antika (Shkup, prej vitit 1951), me punime autorësh nga tërë Jugosllavia dhe nga bota (R. Katicic, D. Rendic — Miocevic etj)

Këtë numërim përmbledhës të revistave arkeologjike që botohen në Jugosllavi po e përfundojmë me revistën Archaeologia lugoslavica (prej vitit 1954) të Shoqatës së Arkeologëve të Jugosllavisë e cila në gjuhë të ndryshme boton rezultatet më të rëndësishme të arkeologjisë, edhe të ilirologj isë në Jugosllavi.

Në vendin, mbi të cilin ka shumë fakte në tekstet e shkrimtarëve antikë dhe në të cilin zhvillohen disa ngjarje më të rëndësishme nga historia ilire - në Shqipëri, deri para një kohe nuk ka pasur as arkeologë dhe gjuhëtarë të vendit, të cilët do të hulumtonin lokalitetet e shumta dhe mjaft të pasura arkeologjike si dhe të anaiizohen mbishkrimet në të cilat paraqiten emrat ilirë, e as revista arkeologjike të vendit. Tani ekzistojnë edhe ekspertët (Skënder Anamali, Selim Islami, Hasan Ceka, Muzafer Korkuti, Vangjel Toçi, Frano Prendi etj.) dhe revistat (Studime historike, Studime Filologjike, Studia Albanica, Iliria), ndërsa rezultatet e arritura në dy dekadat e fundit treguan atë që edhe më parë është marrë me mend - se ilirët që kanë jetuar atje kanë qenë në shumë pikëpamje (urbanizmi, rregullimi shoqëror, prodhimi i qeramikës, farkimi i monedhave etj.) më të zhvilluar se ilirët e tjerë.

Arkeologët, filologët, antropologët, etnologët dhe historianët në Jugosllavi, në Shqipëri, në Austri, në Gjermani dhe në vende të tjera po studiojnë intensivisht dhe me metoda të reja, në mënyrë gjithnjë e më sistematike dhe më të organizuar trashëgiminë e pasur që na kanë lënë ilirët. Në tri dekadat e fundit studimi i anëve të ndryshme të jetës së ilirëve të lashtë ka dhënë rezultate të mëdha: po bëhen gërmime arkeologjike me përpjesëtime të gjera, po botohen revista të reja dhe po themelohen institucione të ndryshme për stiidimet ilire (në mesin e tyre bën pjesë edhe Qendra për Studime Ballkanologjike në Sarajevë, institucion shumë aktiv, në krye të të cilit gjendet eksperti i njohur Alojz Benac). Kjo është koha kur gjithnjë e më shumë po paraqiten punime përmbledhëse e sintefizuese për ndonjë temë ilirologjike, bibliografitë e para, pasqyrat e para të përgjithshme tëjetës dhe të kulturës së popullit të lashtë të Ballkanit."

Preardhja e emrit Ilir

Simbas një legjende të lashtë greke të cilën e shënoi Apolodori, Illyrios, kryefisi i fisit ilir, është i biri i fenikasit Kadmi dhe i së shoqes së tij Harmonisë. Me urdhërin e babait të tij, Agenorit, mbretit të fenikasve, Kadmi u detyrua të niset për ta gjetur motrën e vet Evropën, të cilën e kishte rrëmbyer Zeusi. Mbas shumë bredhjeve, duke mos munduar të vendoste që të kthehej pa kryer punën në atdhe së bashku me shokët e vet është ndalur në Beoti të Greqisë dhe aty themeloi qytetin Teba. Duke u martuar me Harmoninë, me të bijën e perëndisë së luftës, Aresit dhe perëndeshës Afërdita, Kadmi shkoi me urdhërin e profetit në mesin e enkelejve ilirë dhe u bë mbret i tyre. Aty, në tokën e ilirëve, i lindi i biri Illyrios, simbas të cilit ilirët morën emrin. Në pleqëri Kadmi dhe Harmonia u shndërruan në gjarpërinj dhe në atë formë vazhduan të jetonin në fushat e Elizesë.

Kjo është përmbajtja e shkurtër e legjendës e cila ilirët i ka vënë në mitologjinë e grekëve të lashtë. Në trajtimin tonë do të kthehemi përsëri në këtë legjendë, sepse domethënia e saj për të kaluarën më të lashtë si dhe për religjionin e ilirëve është e shumëfishtë. Tani për tani ne na intereson vetëm Illyriosi, ky person mitologjik simbas tëcilit ilirëtkanë marrë emrin. Në legjendën për Kadmin Illyriosi është i lidhurngusht me gjarpërin: ai e kishte mbështjellë menjëherë mbas lindjes, duke përcjellë kështu nëtë aftësinë e vet magjike. Filologjia bashkëkohore po përpiqetgjithashtu të dëshmojë se emri ilir në pikëpamje etimologjike është i lidhur me këtë gjallesë. Gjermani. Gruppe i pari e solli në lidhje emrin Illyrios me fjalën greke kthehem, mbështillem, kurse kjo fjalë nxirret nga rrënja u el = sillet, kthehet.1 Filologu slloven Karel Ostir gjithashtu ka ardhur në përfundimin se në këtë emër fshihet gjarpëri. Arsyetimin për këtë e gjen në faktin se edhe gjarpëri i madh mitologjik te hetitët indoevropianë kanë pasur emrin nga e njëjta origjinë. Ai gjarpër është quajtur Illurjanka dhe vërtet është vështirë që në formën e emrit të tij të mos shihet ngjashmëria me emrin ilir. Gjarpëri, si do të shohim, ka pasur rol shumë të madh në mitologjinë ilire dhe është e sigurt se nuk është gjë e rastit që emri ilir mund të lidhet me emrin e kësaj gjallese.

Megjithatë, ekzistojnë edhe shpjegime të tjera të emrit ilir, si është, për shembull, ai që e ka paraqitur Julius Pokorny dhe e pranuan disa nga filologët e tjerë (Paul Kretschmer) dhe arkeologët, sipas të cilit ilirët janë “banorët rreth lumit Iller” (degë e Danubit afër Ulmës në Gjermaninë Jugore). Një shpjegim, mjaft naiv, por që shpeshherë citohet, e dha arkeologu Ciro Truhelka, sipas të cilit emri ilir mund të shpjegohet me fjalën shqipe i lirë. Përveç kësaj ekziston edhe mendimi se emri ilir nuk ka origjinë indoevropiane, por paraindoevropiane (“pellazgjike”).

Etimologjia e emrit ilir - këtu po e përfshijmë shpjegimin që e dha C. Truhelka — përveç domethënies filologj ike ka domethënie shumë më të gjerë, sepse kjo çështje është e lidhur me teoritë mbi origjinën e vetë ilirëve, gjegjësisht me etnogjenezën e tyre.

Etnogjeneza e Ilirëve

Formimi i etnosit ilir dhe origjina e tyre është temë e shumë shqyrtimeve në të cilat janë paraqitur teori shumë të ndryshme për këtë çështje të rëndësishme të arkeologjisë ilire dhe në përgjithësi evropiane. Vështirësitë që të formulohet dhe që të dëshmohet në pikëpamje shkencore cilado nga teoritë e paraqitura deri tani janë vështirësuar edhe me futjen e momenteve jashtë arkeologjike dhe jashtëshkencore të cilët nganjëherë kanë bërë të pamundurën vlerësimin drejt edhe të fakteve arkeologjike, gjuhësore dhe historike. Momentet jashtëshkencore janë të pranishme edhe në disa prej teorive më të vjetra mbi origjinën e ilirëve, janë të pranishme deri diku edhe sot në diskutimet e disa autorëve, prandaj nganjëherë është vështirë, në punimet e tyre, të shihet ajo që është shkencore prej asaj që është aprioriste.

Na duket se vështirësia kryesore është në krijimin e një teorie mbi etnogjenezën e ilirëve mbasi nuk ekziston mendimi unik për atë se cilat fise, që janë të njohura nga burimet e antikes, mund të konsiderohen ilire dhe cilat janë elemente etnike që kanë ndikuar në formimin e etnosit ilir. Njohuritë tona të sotme të arkeologjisë ilire, të kulturës ilire materiale e shpirtërore, të onomastikës etj. tregojnë se për ilirët si një popull të bashkuar, në pikëpamje etnike kompakt dhe të formuar, nuk mund të bëhet fjalë fare.Nëtë vërtetë hulumtimete viteve të fundit potregojnë gjithnjë e më bindshëm kuptimi i emrit ilir duhet marrë si përzierje e elementeve heterogjene ndonëse të ngjashme, etnike, që nuk janë shkrirë plotësisht në një entitet unik etnik dhe që qartas nuk kanë pasur origjinë të njëjtë. Në të vërtetë, ky fakt i fundit na detyron të flasim jo për etnogjenezën e ilirëve, por për etnogjenezën e disa elementeve etnike, të cilat kanë ndikuar në formimin e atij elementi etnik, që ne sot, ndoshta edhe pa arsye, e quajmë ilir. Ky konstatim tërheq me vete edhe konkluzionin se zgjidhjen të cilën shkenca mund të na e japë për origjinën e një grupi ose të shumë grupeve etnike duhet të vlejë edhe për grupet ose fiset prej të cilave përbëhet etnosi ilir.

Në mesin e teorive mbi origjinën e ilirëve një popullaritet të madh, si në mesin e gjuhëtarëve, ashtu edhe në mesin e arkeologëve, e ka pasur deri tani vonë teoria mbi ilirët si krijues të së ashtuquajturës kulturë të fushave të urnave (Urnenfelderkultur), veçmas të degës së saj, të cilën arkeologët e quajnë kulturë Iluzhicase. Sipas kësaj teorie, të cilën së pari e kishte formuar arkeoiogu gjerman Gustav Kossinna i dhe e përfaqësuan në mënyrë më besnike arkeologu Richard Pittioni dhe filologu Julius Pokorny5 themeluesit e kulturës së kohës së bronzit të fushave të urnave kanë qenë protoilirët prej të cilëve në periudhën e hekurit janë zhvilluar ilirët) Qendrat më të hershme protoilire kanë qenë në rajonin e Lluzhicës në Gjermani. Rreth 1200 vjet para e.r., e ndoshta edhe më herët, kanë filluar dyndjen e tyre nga Galia, Spanja, dhe nga Ballkani, duke shkaktuar turbullira të mëdha, të cilat më se një shekull e kanë tronditur Evropën. Me përhapjen e tyre të furishme në ato rajone kanë shkaktuar edhe lëvizjet, në formë zinxhiri, të shumë popujve të tjerë, ndërsa depërtimi i tyre në Ballkan shkaktoi shpërngulje të mëdha në drejtim të Greqisë, që në shkencë janë të njohura si dyndje dorike ose të Egjeut. Në pikëpamje arkeologjike, vërtet është fare lehtë të vërtetohet depënimi i bartësve të kulturës së fushave të urnave në drejtim të rajoneve të përmendura në Evropë. Kah Ballkani depërtimi i tyre mund të përcillet në bazë të kulturës materiale dhe të riteve të varrosjes së të vdekurve deri në jug të Savës e të Danubit, por disa elemente të kulturës së tyre mund të identifikohen edhe në Bosnjen Qendrore, bile edhe më tutje kah perëndimi. Prandaj pa dyshim, mund të thuhet se bartësit e kulturës së fushave të urnave, duke rënë në kontakt me popullsinë që më parë jetonte në viset veriore të Ballkanit dhe duke u përzierë me të, ndikuan në procesin e etnogjenezës së ilirëve. Ky fakt i pamohueshëm i ka sjellë shumë filologë në konkluzione të pasakta, kështu që ilirëve ua kanë mveshur rolin e forcës kryesore nxitëse në Evropën e epokës së bronzit. Me studimin e toponimeve dhe të antroponimeve në viset perëndimore të Ballkanit dhe me zbulimin e materialit të ngjashëm të emrave në viset e tjera të Evropës dhe duke u nisur nga supozimi se në ata eçira nëpër Evropë duhet shikuar dëshmitë mbi dyndjet e protoilirëve të Lluzhicës, gjuhtarët i zbuluan ilirët gjithkund ku arkeologët mundën të identifikojnë praninë ose ndikimin e bartësve të kulturës së fushave të umave, bile edhe atje ku ndikimet dhe prania e tyre nuk ka ekzistuar. Ky panilirizëm të cilin disa gjuhëtarë më të matur, si është Vittore Pisani, e karakterizuan si “qesharak” dhe si “sëmundje”, ka mbizotëruar një kohë të gjatë, sidomos në mesin e gjuhëtarëve, por është i pranishëm edhe sot e kësaj dite në radhët e disa gjuhëtarëve (Giulio Banfante, Hans Krahe, në punimet e hershme) dhe te arkeologët. Në tendencat panilire në filologji duhet përmendur edhe teorinë e ekspertit të njohur bullgarpërgjuhëtballkanike Vladimir Georgiev i cili mbrontezën se krijuesite kulturës kreto-mikene qenë ilirët (më saktësisht: protoilirët),6 të cilën edhe paniliristi H Krahe e vlerësoi si fryttë një fantazie.7 Arkeologu gjerman KarlSchuchhard mendoi se bartësit e qeramikës neolite thrakase (në të cilën përmend edhe qendrën e njohur të Vinçës afër Beogradit) janë parailirët (Urillyrier), të cilët më vonë nën ndikimin e indoevropianëve janë indoevropizuar. Simbas Schuchhardit, qeramika me stoli thrake ka ardhur në zonën danubiane dhe në Ballkan nga Gjermania Juglindore, ndërsa bartësit e saj parailirët depërtuan në dyndjet e tyre në drejtim të Jugut deri në Greqi, kështu që edhe Odisea i Homerit për nga kombësia është ilir.8 Më së largu në këto kombinime panilire shkoi R. Heine - Geldern, sipas të cilit ilirët, diku rreth shekullit IX - VIII para e.r. morën pjesë në një dyndje që i çoi deri në Mongoli, në Kinë dhe në Indi.

Si reaksion, në radhë të parë ndaj teorisë për origjinën lluzhicase të ilirëve, por edhe si rezultat i gjurmimeve të reja arkeologjike në Ballkanin Perëndimor, lindi teoria autoktone simbas së cilës kultura ilire është formuar në këtë truall në bazë të kulturave më të vjetra të epokës së bronzit. Josip Koroseci, Francë Starë, Alojz Benac etj., duke studjuar materialet arkeologj ike të gërmuara në disa vendbanime me shtresat më të vjetra të epokës së bronzit dhe me ato më të reja ilire (Zecovi afër Prijedorit, Ptuj) konkluduan se nuk ka ekzistuar kurrfarë ndërprerje kulturore midis atyre shtresave, prandaj mund të flitetedhe për kontinuitetin etnik midis bartësve të kulturave të epokës së bronzit dhe të asaj të hekurit në Ballkan. Vërtetimin e këtij konkluzioni e kanë parë në faktin se format e disa enëve ilire të qeramikës mund të lidhen në pikëpamje gjenetike drejtpërdrejt me format më të vjetra nga periudha e bronzit. Një autoktonizëm të ngjashëm po e zhvillojnë kohëve të fundit edhe arkeologët shqiptarë, simbas të cilëve nuk ekziston kurrfarë dyshimi se ilirët qëjetuan në truallin e Shqipërisë së sotme në epokën e hekurit kanë qenë po aty edhe në epokën e bronzit dhe se ata të epokës së bronzit janë pasardhës të drejtpërdrejtë të grupeve etnike të ciiat këtë pjesë të Evropës e populluan qysh nga fundi i neolitit.

Teoria autoktone po fiton kohëve të fundit përkrahës gjithnjë e më shumë, në radhë të parë në mesin e arkeologëve të cilët mund t’i zgjidhin shumë më realisht problemet në iidhje me etnogjenezën e ilirëve dhe kulturën ilire në bazë të materialeve shumë më të begatshme, por edhe në mesin e filologëve, të cilët në konkluzionet e tyre u bënë shumë më të matur se sa ishin më herët. Në të vërtetë, shumica e ekspertëve bashkëkohorë të mësuar nga ngatërresat e paniliristëve përpiqen që përfundimet e tyre t’i nxjerrin vetëm në bazë të fakteve të vërtetuara saktësisht, në radhë të parë në bazë të materialit arkeologjik që kohëve të fundit është zbuluar në Ballkan dhe jasht tij. Këto hulumtime arkeologjike treguan se çështja e etnogjenezës ilire është shumë më komplekse se sa supozonin ekspertët e vjetër.

Arkeologu i Sarajevës^Zq/z Benac, i cili me çështjen e etnogjenezës së ilirëve në kohët e fundit është marrë më shumë, në referatin e vet të cilin e lexoi në Sarajevë në vitin 1964 në Simpoziumin për përkufizimin territorial dhe kronologjik të ilirëve me titull “Parailirët, protilirët dhe ilirët e lashtë” iu afrua problemit të etnogjenezës së ilirëve në mënyrën në të cilën në shkallën e sotme të shkencës arkeologjike është më e drejta: duke analizuar shënimet arkeologjike duke identifikuar elementet etnike, ose bile kulturore të cilat në pjesët e ndryshme të Ballkanit Perëndimor kanë marrë pjesë në procesin e krijimit të atyre fiseve që kanë jetuar në ato rajone, të cilat në ato kohë antike i kanë mbajtur si ilire.LSipas A. Bencit baza etnike prej së cilës më vonë do të zhvillohen protoilirët (e prej tyre përsëri ilirët) u krijuan qysh në fillim.të kohës së metalit, kur në rajonin e Ballkanit vërsulen popujt e stepave të Lindjes. Kjo është koha e lëvizjeve të mëdha në sipërfaqe të gjera evroaziatike, të cilat në Ballkan i sollën indoevropianët e parë. Me ardhjen e tyre përfundon epoka e gurit në Ballkan dhe fillon procesi etnogjenetik, i cili me kohë do të sjellë ilirizimin e pjesës perëndimore të Ballkanit. Gjatë epokës së bronzit, si mund të vërtetohet fare mirë në bazë të analizës së zhvillimit të vendbanimeve dhe të kulturës materiale në Ballkanin Perëndimor nuk u bënë kurrfarë imigrimesh të reja prej së jashtmi. Në Glasinc, për shembull, në këtë regjion klasik të kulturës ilire mund të përcillet zhvillimi i pandërprerë i kulturës prej periudhës së bronzit deri te ajo e hekurit^ Sipas A. Bencit periudha e hershme, e mesme dhe pjesërisht ajo e vonë e bronzit është koha e formimit të substratit që nuk është ende ilir, por që ka të gj itha elementet e një popullsie protoilire.

Kah fundi i epokës së bronzit në Evropë, përsëri ndodhin dyndje të mëdha të popujve, ndër të cilat edhe ajo që tashmë u përmend, dorike ose dyndja egjeane." Në këtë kohë nga Ballkani depërtojnë edhe bartësit e kulturës së fushave të urnave, mirëpo këta popuj Benac i ndan ekskluzivisht prej fiseve protoilire (gjegjësisht ilire). Benci pranon se depërtimi i popujve nga veriu ka shkaktuar një varg lëvizjesh dhe shpëmguljesh (krahas dyndjes së përmendur dorike edhe dyndjet e grupeve etnike nga Ballkani në Itali përtej detit Adriatik), mirëpo ato kurrsesi nuk kanë ndikuar qenësisht në stabilitetin e kushteve në pjesën perëndimore të Ballkanit, e as në etnogjenezën e etnosit ilir. Sipas Bencit zhvillimi i mbrendshëm në Ballkanin Perëndimor shkaktoi mu në fundin e epokës së bronzit formimin e bashkësive etnike të ilirëve të vjetër, e mandej në periudhën e hekurit, edhe krijimin e etnosit ilir.

Ngjashëm me Benacin procesin e formimit të etnosit ilir e sheh edhe arkeologu spanjol Pedro Bosch - Gimpera, i cili megjithatë, përfshin në këtë proces edhe bartësit e kulturës së Lluzhicës nga veriu. Prej të gjithateorive që u përmendën ose u paraqitën mbi origjinën e ilirëve padyshim teoria më e përhapur është ajo të cilën më qartë e formuloi A. Benac, ndonëse mund të bëhet pyetja a ka rrjedhë procesi etnogjenetik në të gjitha rajonet në të cilat kanë jetuar ilirët në kohën protohistorike dhe atë historike me të vërtetë ashtu si e ka paramenduar A. Benac. Na duket se duke marrë parasysh rajonin shumë të madh në të cilin kanë jetuar ilirët, pamja të cilën na e ka dhënë A. Benac, ndoshta është thjeshtësuar. Sepse, a mund të mohohet me të vërtetë ndikimi i bartësve të kulturës së fushave të urnave në etnogjenezën e fiseve ilire, të cilat kanë jetuar në Slloveninë e sotme dhe në Kroacinë veriperëndimore, ose ndikimin e grupeve etnike jugore në etnogjenezën e ilirëve në Shqipërinë e sotme, ose veprimin e elementeve mesdhetare në etnogjenezën e liburnëve etj? Fitohet përshtypja se çështja e etnogjenezës së ilirëve në punimin e përmendur të A. Benacit është reduktuar në problemin e origjinës së ilirëve në Bosnje, në Serbinë Perëndimore dhe në një pjesë të Dalmacisë por jo edhe të ilirëve qëjetuan në rajonet e tjera të Ballkanit Perëndimor.13 Vërejtja tjetër që mund t’i bëhet skemës së propozuar ka të bëjë me supozimin se në procesin e etnogjenezës që ka zgjatur gati dy mijë vjet, ekzistoh stratigrafia kronologjike (Parailirët - protoilirët - ilirët e vjetër - ilirët) gjë që është vështirë të pranohet, sepse ai proces në vise të ndryshme të Ballkanit Perëndimor është zhvilluar në mënyrë aq të pabarabartë saqë është e qartë se nuk mundet as të bëhet fjalë për një stratigrafi kronoiogjike. Si shembull se një stratigrafe përtërë rajonin ilir nukekziston, mund të përmendim liburnët, fis që është indoevropianizuar shumë vonë, kurse është ilirizuar edhe më vonë, kështu që arkeologët bashkëkohorë, e para tyre edhe autorët antikë, kanë mundur të vërejnë një mori elementesh të kulturës së tyre materiale dhe të organizimit shoqëror (mbeturinat e matriarkatit si formë e organizimit fisnor, mënyra e varrosjes së të vdekurve të mbledhur, shfaqja e emrave vetëm të gjinisë femërore për hyjnitë) të cilët duket qartas janë tretur para fazës paraindoevropiane, mesdhetare në zhvillimin e tyre.

Gjendja e tashme e njohurive tona arkeologjike, filologjike dhe historike është e qartë e nuk na jep mbështetje të sigurt për rekonstruktimin e procesit të varfër të etnogjenezës ilire. Nuk është e tepërt të përmendet këtu se në shqyrtimin e origjinës ilire shpeshherë bëhen gabime të njëjta, të cilat i bëjnë arkeologët shpeshherë kur përpiqen që ndonjë manifestimi kulturor të periudhës parahistorike t’i japin atribute etnike. Sa të rrezikshme janë këto e dinë të gjithë arkeologët, por në mesin e tyre pak do të gjenden të atillë që do të dinë të kundërshtojnë këtë tentativë që dhe vetë të ndjekin shembullin e të tjerëve. Kjo sjell që autorët e ndryshëm, e nganjëherë bile edhe të njëjtët autorë në kohë të ndryshme ua mveshin një kulturë popujve krejt të tjerë ose fiseve të ndryshme. Nuk është vështirë të merret me mend se konkluzione të tilla të gabuara mund të arrihen duke studjuar kulturën materiale dhe shpirtërore në Ballkan, ku situata etnike dhe kulturore gjithnjë ka qenë mjaft e paqartë dhe ku disa popuj e ruajnë gjuhën dhe identitetin e tyre edhe mbas disa shekujve të kaluar në afërsi të popujve të tjerë. Metodologjia e jopërsosur sa duhet për identifikimin e bartësve etnikë të manifestimeve të caktuara arkeologjike në periudhën parahistorike jep mundësi të mëdha - deri tani janë shfrytëzuar me shumicë - për shpjegime të ndryshme dhe për paraqitjen e teorive shumë subjektive. Mundësi edhe më të mëdha për konstruktime të gjithfarshme jep edhe paleolinguistika, kështu që mund të thuhet se kjo disiplinë shkencore është fajtore kryesore për teoritë e pabesueshme mbi origjinën e ilirëve, për shtrirjen e tyre gjeografike dhe për rolin gjoja të madh që kanë pasur ilirët gjatë periudhës parahistorike në Evropë.

Kufijtë etnik të ilirëve

Në lidhje të drejtpërdrejtë me çështjen e origjinës së ilirëve gjegjësisht të fiseve të ndryshme ilire është edhe çështja e shtrirjes së tyre gjeografike. Në të kaluarën arkeologët dhe gjuhëtarët nën ndikimin e teorive panilire, ilirët i kanë gjetur gati nëpër tërë Evropën dhe Azinë e Vogël, bile edhe më tutje në Azi, por pikëpamje të tilla i përkasin së kaluarës. Sot me kombinimet e burimeve historike dhe të rezultateve të disiplinave modeme shkencore po bëhen përpjekje që identifikimi i etnosit ilir të hyjë në bazë rreptësisht shkencore - nëse kjo është e mundshme me metodat e tanishme.

Diskutimin mbi kufijt etnikë të ilirëve duhet ta fillojmë me një analizë të shkurtër të burimeve të shkruara antike, sepse shkrimtarët antikë kanë pasur rast - sa në mënyrë indirekte duke u mbështetur në dëshmitë e të huajve, sa në mënyrë direkte, në bazë të qëndrimeve vetiake në mesin e ilirëve —të caktojnë kufijt e tyre në mënyrë shumë më autentike se sa mundemi ne sot. Për shkencën bashkëkohore, megjithatë këto burime të shkruara, shpeshherë janëtë papërdorshme, ose janë qartas të pasakta, ose tregojnë që autorët antikë nuk e kanë njohur sa duhet atë për çka kanë shkruar. Autorët grekë, të cilët të parët kanë tentuar të caktojnë kufijt, nuk kanë pasur pikëpamje të qarta për atë se kush janë ilirët dhe cilat rajone kanë banuar. Sa kanë qenë të paqarta parafytyrimet për ilirët dhe për vendin e tyre, derisa romakët nuk i pushtuan viset në të cilat banonin ilirët, tregon miti i njohur për argonautët, sipas të cilit Jazoni dhe shokët e tij, mbasi rrëmbyen në Kolhidë leshin e artë, me anijen e tyre Argo, lundruan nëpër Danub në mënyrë që me të të depërtojnë në veri të detit Adriatik. Apoloni nga Rodosi i cili e përshkroi këtë udhëtim të argonautëve, tregon, në shekullin III p. e. r. aq mosnjohje të brendësisë së Ballkanit, saqë ka besuar se një udhëtim i tillë prej Danubit deri në Adriatik është i mundshëm.'

Mirëpo, derisa brendësia e Ballkanit për autorët grekë ka qenë pak e njohur ose fare e panjohur, bregdetin e njihnin mirë, kështuqë e përshkruan në shumë tekste. Janë shumë të çmueshme veçanërisht dëshmitë e tyre nga koha kur grekët qëndruan në bregdetin ilir jo vetëm si detarë dhe tregtarë, por edhe si banorë të përhershëm të atyre brigjeve, si kolonistë.

Faktet më të lashta për ilirët në Adriatik i gjejmë qysh në shek. VII p.e.r. te poeti grek, Alkmani. Lajmet e herëpashershme, si është edhe ai te Alkmani, që i gjejmë te autorët grekë gjatë shekullit VI p. e. r. fare pak mund të na ndihmojnë lidhur me lokalizimin e disa fiseve ilire, por rreth vitit 500 para e.r. shkruhet udhëpërshkrimi (Periegesis) i logografit Hekateu nga Mileti, në të cilin gjendet përshkrimi më i vjetër i rrugës nëpër bregun lindor të Adriatikut. Ky përshkrim i çmueshëm është ruajtur në fragmente, kështu që na mungojnë disa pjesë të rëndësishme, të cilat kanë të bëjnë me bregun Adriatik (“të Jonit” - si e quajti ai). Megjithatë Hekateu është i pari që di për liburnët, mentorët, histritët dhe fiset e tjera, disa prej të cilëve nuk do të paraqiten kurrë më në burimet e shkruara, si ndodhi me hythmitët.

Një burim shumë i rëndësishëm për njohjen e bregut ilir është një udhëpërshkrim tjetër (Periplus), i cili është shkruar kah mesi i shekullit IV p. e. r. dhe i mvishet autorit anonim të quajtur Pseudo-Skilaks. Ky autor është i bindur se Danubi me një degë të vetën derdhet në Detin e Zi, ndërsa me tjetrën në detin Adriatik, e me këtë ka treguar sa pak e njeh brendësinë e Ballkanit, por me përshkrimin e bregdetit të Adriatikut, tregoi se jo vetëm ai por edhe grekët në përgjithësi kanë pasur, në atë kohë, një parafytyrim më të qartë për popujt të cilët e banonin këtë bregdet. Simbas tij ilirët në veri kufizohen me liburnët, të cilët ai nuk i numëron si fise ilire, ndërsa nga jugu ilirët shtrihen deri te kaonët (Chaones) në Shqipërinë e sotme të jugut. Për këtë autor emri ilir përfshin disa fise që jetojnë në këtë pjesë të bregdetit adriatik, e jo vetëm një fis të vogël, si do të pohojnë disa autorë më vonë. Është interesant se dy shekuj më vonë, diku nga fundi i shekullit II p. e. r. në përshkrimin e një autori anonim, autorit të veprës “Orbis descriptio”, e cila i mvishet Skymnit nga Hiosi, ilirët zënë pjesën më të vogël të bregdetit nga ajo që e thotë Pseudo — Skilaksi, bile prej bylinëve dhe hilejve (në lartësi të ujdhesës Vis) e deri te Kaonia.'7 Me këtë ngushtim të bregdetit ilir në një rajon relativisht të vogël ky autor i është afruar pikëpamjes së shprehur më vonë te Plini dhe P. Mella, sipas të cilëve “Illyrii proprie dicti”, janë fis i veçantë që zë një pjesë shumë të vogël të bregdetit. Sipas mendimit të disa prej autorëve antikë, në kuptimin e tyre ilirët, jetojnë vetëm në këtë rajon të vogël të bregdetit adriatik, më vonë me emrin e tyre nisën të quhen edhe të gjitha fiset e ngjashme gjatë bregdetit dhe në brendësi. Me siguri kështu edhe ka ndodhur, ndonëse për një konkludim të këtillë nuk kemi dëshmi të sigurta, se ai fis i vogël që mbante emrin ilir në kuptimin etnik është diçka tjetër prej fiseve të tjera që jetojnë në pjesën perëndimore të Ballkanit. Në të vërtetë, të gjitha këto fise, së bashku me ato fise që shkrimtarët e përmendur i quajtën “Illyrii proprie dicti” (ilirë të vërtetë), i takuan të njëjtit grup etnik tregon edhe fakti se shumë autorë grekë përdorin edhe më parë dhe më vonë se Plini dhe P. Mella emrin e përbashkët ilir për të shënuar më shumë fise në bregun lindor të bregdetit adriatik.

Për ne autori më i rëndësishëm antik që flet për kufijt e ilirëve është Apiani, i cili ilirët i vendosi në rajonin që edhe sot, marrë në përgjithësi, konsiderohet si ilir. Simbas tij “Grekët i quajnë ilirë ata popuj të cilët jetojnë mbi Maqedoninë dhe Thrakinë prej kufirit të kaonëve dhe tesprotëve deri te lumi Istros (Danubi). Kjo është gjatësia e Ilirisë, ndërsa gjerësia nga kodrat maqedone dhe thrakase e deri te Peoni (Panoni!) deri te deti i<Jonit (Adriatik!) dhe deri në fillimtë Alpeve. Si thonë grekët, e gjërë është pesë, ndërsa e gjatë tridhjetë ditë. Mirëpo romakët mbasi e matën këtë vend, vërtetuan se i gjatë është më se gjashtë mijë, ndërsa i gjerë përafërsisht një mijë e dyqind stade”. Ky pasazh i shkruar në shekullin II të e. r., pra në kohën kur grekët dhe romakët njihnin fare mirë viset e banuara me fiset ilire, ka rëndësinë më të madhe për të caktuar kufijt etnikë të ilirëve. Apiani, në të vërtetë thekson ekskluzivisht se për pozitën dhe shtrirjen e ilirëve nuk paraqet mendimin vetëm të vetin, por mendimin e grekëve, pra mendimin që në Greqi e kishin pranuar në përgjithësi të gjithë njohësit e atëhershëm të brendësisë së gadishullittë Ballkanit. Meqenëse etnosin ilir e përkufizojnë kështu edhe disa autorë të atëhershëm (Straboni, Plini), duhet të përfundojmë se në kohën romake, e ndoshta edhe pak më herët, historianët dhe gjeografët të cilët shkruan për ilirët, kishin mjaft njohuri që të caktojnë se kush i ka takuar në përgjithësi etnosit ilir.

Mendohet se kufijt që i caktoi Apiani kryesisht i përgjigjen gjendjes faktikc. Për shembull filologu rumun lon. I Russu në sintezën e vet “Illyrii - istoria, limba §i onomastica, romanizarea”, Bukuresht, 1969. fq. 26 thotë se ilirët kanë jetuar në rajonin që e mbyll Epiri në jug, gadishulli i Istris në perëndim dhe vija Dravë - Danub - Moravë. Në përfundime të këtilla erdhën edhe ekspertë të tjerë bashkëkohorë në bazë të studimeve të materialeve arkeologjike dhe gjuhësore, mirëpo megjithatë, të gjithë nuk pajtohen me kufijt e caktuar kështu dhe paraqesin fakte me të cilat dëshirojnë t’i lëvizin kufijt qoftë jashtë këtyre suazave, qoftë edhe brenda tyre. Një rëndësi të madhe për caktimin e kufijve etnikë të ilirëve kishte edhe Simpoziumi për degëzimin territo- rial dhe kronologjik të ilirëve në periudhën parahistorike, që u mbajt në Sarajevë në vitin 1964. Në këtë simpozium arkeologët, gjuhëtarët dhe historianët u përpoqën që çështjen e kufijve të ilirëve ta zgjidhin në bazë të rezultateve më të reja të disiplinave përkatëse shkencore. Megjithatë, aty u shpreh edhe një tendencë, e cila është prezente kohëve të fundit në punimet e disa ekspertëve, e kjo është ngushtimi i territoreve ilire vetëm në Ballkanin Veriperëndimor. Kjo tendencë u shpreh veçmas në punimet e arkeologut të Sarajevës Zdravko Maric-it, i cili kufirin verior të ilirëve e lëvizi në jug të Savës (nëpër vijën, në të cilën në periudhën romake kaloi kufiri midis provincës Illyricum dhe Panonisë). Në veri të këtij kanë jetuar Panonët, të cilët simbas Mariqit nuk kanë gjë të përbashkët me ilirët. I njëjti autor vuri në pyetje më vonë edhe çështjen e japodëve në Likë (deri në Adriatik) dhe në luginën e Unës se a janë ilirë, duke konsideruar se edhe ky fis i përket grupit etnik të Panonisë Perëndimore.

Nuk është e nevojshme të theksohet veçmas se kufij ekskluzivë midis ilirëve dhe grupeve etnike fqinje as që ka pasur dhe se për këtë shkak janë të mundshme shumë mospajtime dhe shumë mosmarrëveshje në rastet kur domosdo dëshirohet të caktohet një kufi i këtillë. Natyrisht më së shpeshti mosmarrëveshje të tilla shkaktohen kur flitet për rajonet periferike, por gjithashtu edhe për disa rajone të tjera të cilat nuk janë periferike, por në të cilat ishte i pranishëm elementi ilir. Këtu kemi parasysh Italinë, Azinë e Vogël dhe Greqinë, pra vendet larg prej rajoneve të cilat, në mënyrë tradicionale, mbahen si vende ilire.

Homeri në “Iliadë” i përmend disa fise që luftojnë në muret e Trojës, lidhja e të cilave me ilirët ballkanikë nuk mund të mohohet kurrsesi. Aty janë peonët, të cilët në periudhën protohistorike i gjejmë si fis ilir rreth rrjedhës së mesme të Vardarit, mandej dardanët, fis që më vonë do të ketë rol të rëndësishëm në historinë e brendësisë së Ballkanit.24 Këto fise marrin pjesë në luftën e Trojës, kurse pas shkatërrimit të Trojës, dardanët i gjejmë edhe si pjesëmarrës në betejën e famshme në Kadesh, në vitin 1286 para e. r. në anën e hititeve, kundër faraonit egjiptian Ramzesit II.25 Prania e atyre fiseve në luftën e Trojës, si dhe të disa fiseve të tjera në Azinë e Vogël në atë periudhë të cilat, mund të supozohet, se janë të ngjashme me fiset ilire në Ballkan (për shembull frigët tregon, në radhë të parë, lidhjet e fuqishme të Azisë së Vogël me Ballkanin nga fundi i periudhës së bronzit (këto lidhje ekzistojnë edhe shumë më herët, prej fillimit të neolitit). Materiali i zbuluar në të ashtuquajturën shtresë homerike në Trojë tregon, simbas disa ekspertëve, disa veçori të kulturës materiale ilire (më saktësisht protoilire), e kështu edhe ai material do të duhej të vërtetonte atë që thuhet edhe në “Iliadë” mbi praninë e protoilirëve ballkanikë në luftën e Trojës.

Në përpjekjet për të identifikuar këtë element “ilir” në Trojë dhe përgjithësisht në Azinë e Vogël, më së largu kanë shkuar filologët, të cilët shumë trimave të njohur nga eposet e Homerit a kanë mveshur kombësinë ilire. Përmenden kështu emrat e Prijamit, Parisit, Kasandrës etj.27 Teprimet e këtilla sot, kryesisht, janë hedhur.

Vetvetiu një pyetje imponohet këtu kur flitet për elementet ilire në Trojë në kohën e luftës së Trojës. Këto elemente etnike ilire kanë ardhur, si besohet, në Azinë e Vogël në kohën e kthesave të mëdha në kontinentin evropian në periudhën e bronzit se pasojë e atyre dyndjeve, të cilat më parë u quajtën dorike, ndërsa në kohën e re si të Egjeut. Kur folëm për etnogjenezën e ilirëve në Siujdhesën Ballkanike theksuam se në atë periudhë përgjithësisht nuk mund të flitet ende për ilirët, por vetëm për atë substratin etnik i cili mund të karakterizohet si protoilir. Simbas kësaj, as ardhësit eventualë nga Ballkani në Azinë e Vogël gjatë shekullit XIII para e. r. nuk do të mund të ishin kurrsesi ilirë në kuptimin në të cilin i njohim në epokën e hekurit, por pjesëtarë të atyre fiseve prej të cilave u zhvilluan më vonë ilirët. Ky substrat etnik mund të karakterizohet si protoilir, prandaj edhe ata luftëtarë që luftojnë në muret e Trojës dhe emrat e të cilëve na i ruajti Homeri nuk kanë qenë ilirë, por pjesëtarë të formacioneve fisnore protoilire.

Ajo që, megjithatë, na duket e pamohueshme, duke marrë parasysh emrat e fiseve të cilat i përmend Homeri si dhe materialin arkeologjik që u zbulua në Trojë, është prania e elementeve protoilire në Azinë e Vogël në kohën e luftave të Trojës. Si ka arritur ai element atje dhe në çfarë kohe, tash për tash është vështirë të thuhet. Megjithatë, nuk guxojmë ta heqim nga mendja se prej epokës më të lashtë të neolitit ekziston rrymim i fuqishëm - kulturor, por edhe etnik, prej Azisë së Vogël në drejtim të Ballkanit dhe të Pellgut danubian dhe se është fare lehtë e mundshme që disa elemente etnike kanë bërë rrugë të kundërt me atë që përmendëm pak më parë. Nuk duhet habitur, duke marrë parasysh atë që arkeologëve u është fare mirë e njohur, për lidhjet anatolike — ballkanike, në qoftë se një ditë ekspertët vërtetojnë se dardanët, peonët dhe disa fise të tjera ilire në Ballkan kanë ardhur nga Azia e Vogël, ose së paku elementet etnike anatolike të kenë ndikuar si një nga elementet e etnogjenezës. Të gjitha këto janë supozime dhe të atillë do të mbeten edhe një kohë shumë e gjatë, derisa të mos hulumtohen më hollësisht raportet e Azisë së Vogël dhe të Ballkanit në periudhën e bronzit.

I ngjashëm me problemin e pranisë së ilirëve në Azinë e Vogël është edhe problemi i ilirëve në Greqi, sepse edhe këtu kemi shumë fakte të cilat arkeologët dhe gjuhëtarët i kanë shtyrë në përfundime të gabuara ose bile të tepruara.

Te ekspertët më të vjetër ka ekzistuar mendimi unanim se ilirët kanë pasur një histori më të lashtë se të Greqisë.. Qysh në vitin 1924 Urlich von Wilamowitz- Moellendorff krijoi tezën se Hylleis, një ngatri filet dorike në Spartë, ka origjinë ilire si edhe fisi hylleioi që ka jetuar në pjesën e bregdetit midis Skradinit dhe Trogirit në Dalmaci. Fila tjetër dorike, Panfiloi, do të ishte e përbërë prej elementeve të ndryshme etnike, ndërsa me karakter grekdo të ishte vetëm fila e tretë Dimanses. Willy Borgeaud i cili në këto gjurmime për gjurmët ilire në Greqi ishte më këmbëngulsi, pohonte se Boetia Akarnania, Etolia, mandej Argosi dhe Sparta kanë qenë plot me antroponime dhe toponime ilire. Gjuhëtarë të tjerë kanë sjellë dëshmi të tjera për praninë ilire në disa vise të ndryshme greke. Në mesin e tyre duhet përmendur, në radhë të parë, Albrecht Blumenthalin, i cili analizoi gjurmët gjuhësore ilire në Greqi. Arkeologët zbuluan gjithashtu shumë gjurmë të ilirëve (dhe të protoilirëve) në truallin grek. Objektet më të vjetra në Greqi të cilat mund të lidhen me protoilirët nga viset veriperëndimore të Siujdhesës Ballkanike rrjedhin që nga e ashtuquajtura periudhë e dyndjeve dorike (ose egjeane; në të cilën, natyrisht, nuk kanë mundur të marrin pjesë ilirët, sepse në atë kohë për ta ende nuk mund të bëhet fjalë si për një grup të formuar etnik. Këta protoilirë lanë gjurmë të dukshme në kulturën materiale të Greqisë së atëhershme. Më vonë, në epokën e hekurit, valë të reja ilirësh depërtuan te viset e ndryshme të Greqisë, veanërisht tek ato në veri, të cilat qenë të ekspozuara ndikimit të drejtpërdrejtë të elementit etnik ilir.

Grekët e vjetër nuk dinin shumë për praninë e elementit ilir në mesin e tyre, mirëpo e dinin mirë se fiset të cilat jetonin në veri të vendeve të tyre u përkisnin ilirëve. Ata mendonin përgjithësisht se çdo gjë që është në veri të gjirit të Ambrakisë në detin Jon dhe të malit Olimp u përket të tjerëve, popujve “barbarë” ose “gjysmëbarbarë”, d.m.th. ilirëve. Në kohën e vjetër nën presionin e fiseve ilire kufiri midis grekëve dhe ilirëve është shtyrë nga jugu, ndërsa më vonë zhvillohet proces i kundërt, procesi i helenizimit të disa viseve të cilat më parë konsideroheshin barbare. Simbas Tukididit, bile edhe fiset në Etoli flasin “me një gjuhë plotësisht të pakuptueshme”. Për kufirin etnik midis ilirëve dhe helenëve nuk pajtohen as vetë autorët grekë ashtu si edhe ata bashkëkohorë, të cilët mbështeten si në dëshmitë e tyre ashtu edhe në materialet onomastike dhe arkeologjike. Mendimet e ndryshme për përkatësinë etnike ekzistojnë veçmas për epirotët, të cilët për autorët antikë janë barbarë, që flasin me një gjuhë për ta të pakuptueshme, e mandej bëhen helenë. Kjo paqartësi sa i përket përkatësisë etnike të fiseve në Epir, që përsëritet edhe te autorët bashkëkohorë është pasojë e faktit se karakteri etnik i atij rajoni gjatë shekujve ka ndërruar; përveç kësaj asnjëherë midis helenëve dhe ilirëve nuk ka pasur ndonjë kufi të dukshëm etnik. Problem i njëjtë është edhe me Maqedoninë dhe Peoninë.

Është çështje e posaçme—një nga më interesantet dhe më kontradiktoret në historinë e ilirëve -prania e tyre në trollin italian. Përmendëm, duke folur për dyndjet e popujve nga fundi i shekullit XIII para e.r. në viset ballkanike, se disa fise nga ky bregdet kaluan në Siujdhesën Apenine. Megjithatë, ato nuk kanë mundur të jenë fise ilire në kuptimin e plotë të kësaj fjale, por të atij popullacioni të cilin tashmë e quajtëm protoilir. Një numër i madh faktesh mbi praninë e elementeve etnike ballkanike në Itali, disa prej të cilave në trollin italik arritën në epokën e hekurit domethënë në kohën kur nga Ballkani mundën të kalojnë Adriatikun tashmë si ilirë të formuar, na tregon për një mori valësh etnike nga Ballkani kah Italia. Në bazë të asaj që dimë mund të përfiindojmë se elementet etnike ballkanike kaluan Adriatikun diku deri në mesin e mijëvjeçarit të parë para e.r.

Faktin se disa fise në Itali kanë origjinë ilire e kanë ditur edhe autorët antikë. Duke përcjellë traditën e njohur fisnore, Plini* flet për origjinën ilire të fisit të poediculeve, ndërsa Festusi për të njëjtën origjinë të paeliginëve dhe të daunëve në Apuli. Simbas shumë autorëve bashkëkohorë me origjinë ilirejanë edhe japigët, gjithashtu në Apuli (ngjashmëria e emrit të këtij fisi me emrin e japodëve në bregun lindor të Adriatikut, emri i të cilëve paraqitet gjithashtu edhe në formën Japydes, është e padukshme), mandej mesapët, sallentinët, dardët e të tjerë në Italinë e Jugut. Fakte të ngjashme për praninë e ilirëve ekzistojnë edhe për rajonin e fisit të picenëve, që jetonte në Italinë e Mesme, pranë bregdetit adriatik, përballëjapodëve dhe liburnëve ilirë. Plini, përmend ekskluzivisht liburnët ilirë si banorë të asaj pjese të bregdetit italik, të cilët më vonë prej andej i dëbuan umbrët. Plini gjithashtu flet për atë se limanit Truentum ishte pikëqëndresa e fundit e libumëve në Itali. Natyrisht, Plini të gjitha këto për praninë e libumëve në Picenum nuk i ka ditur nga përvoja e vet, por ka përshkruar dorëzimin fisnor të pincenëve. Një fakt shumë interesant për praninë fizike të ilirëve në trollin e Italisë së Mesme e gjejmë në tabelat e njohura Iguvine të shekullit V - IV para e. r. në të cilat në mesin e të huajve që nuk guxojnë të marrin pjesë në ceremonitë fetare gjendet edhe Japuzkumnumen, emri i popullit në të cilin nuk është vështirë të njihen japodët nga bregu ilir.

Këto si dhe fakte të tjera historike që nuk u përmendën këtu për praninë e ilirëve në Itali ishte shkak që shumë herët, në mesin e ekspertëve bashkëkohorë të flitet për rolin e madh të ilirëve në kulturën, etnogjenezën dhe historinë e Italisë në periudhat parahistorike dhe protohistorike. Eksperti i parë bashkëkohor, i cili kërkoi edhe fakte të tjera të pranisë së ilirëve në vise të ndryshme të Italisë përveç atyre historike, ishte gjermani Wolfgang Helbig, i cili duke krahasuar lëndën onomastike nga Italia me atë të Siujdhesës Ballkanike përfundoi se emra ilirë paraqiten shumë shpesh në Italinë e Mesme dhe të Jugut. Ekspertë të tjerë - linguist, emra të tillë gjetën edhe në vise të tjera të Italisë, prej Siçilisë në jug e deri te lugina e lumit Po në veri. Duke u nisur nga faktet e përmendura historike shumë linguistë kanë përfunduar se mesapët, gjuha e të cilëve na është e njohur rnjaft mirë nga një numër i madh mbishkrimesh të zbuluara në ato vise të Italisë, kanë folur gjuhën ilire, gjegjësisht një dialekt të ilirishtes, i cili ka pasur një numër të mjaftueshëm izoglosash të përbashkëta me dialektet që janë folur në Balikan sa që gjuha e mesapëve mund të merret si pjesë përbërëse e trungut gjuhësor të përbashkët ilir. Kështu H Krahe në veprën e vet jetësore “Die Sprache der Illyrier” gjuhën mesape e ka përfshirë në gjuhën ilire, ndërsa në një punim të tij më të hershëm ai numroi 86 emra të përveçëm mesapë për të cilët kishte gjetur emrat përkatës në materialin onomastik të ilirëve ballkanikë. Kështu emrat mesapë Dazes, Artenes, Tizao, e të tjerë i krahasoi me emrat ilirë Dases, Artemieus, Tizus e të tjerë. Në kohë më të reja, megjithatë, gjuhëtarët studiuan shumë më me maturi problemin se sa kjo gjuhë i përket ilirishtes. Vetë H. Krahe, ka hequr dorë nga kjo teori, ndërsa ekspertët e tjerë, të pangarkuar me qëndrimet e mëhershme, mohojnë lidhjet midis atyre dy gjuhëve, duke mos dyshuar në të njëjtën kohë në autenticitetin e asaj që për origjinën ilire të disafiseve italike na i sjellin burimet antike. Megjithatë, theksojnë se sot është e pamundur të vërtetohet lidhja midis gjuhës mesape që e njohim dhe asaj ilire për të cilën dimë vetëm se mund të konkludohet në bazë të analizës së emrave të përveçëm, e kjo është fare pak që të mund të bëhet çfarëdo krahasimi midis atyre dy gjuhëve.

Nëse çështja e përfshirjes së gjuhës mesape në familjen ilire është e diskutueshme, megjithatë nuk është kontestuese se ilirët prej periudhës së bronzit dhe gjatë tërë periudhës së hekurit qenë të pranishëm qoftë si banorë të përhershëm, qoftë edhe si mysafirë të përkohshëm (tregtarë, luftëtarë, kusarë) në shumë vise të Italisë. Këtë përfundim, e mbështesin shënimet e autorëve antikë dhe analizat e materialeve onomastike, por gjithashtu edhe nga materialet arkeologjike, shumë të ngjashëm me atë që e njohim nga varrezat dhe vendbanimet ilire në Ballkan, që janë zbuluar në ato vise të Italisë për të cilat ekzistojnë edhe shënime të tjera mbi praninë e ilirëve. Kështu arkeologu austriak Jozef Szombathy, më 1917 i bëri të njohura objektet nga disa varreza të zbuluara në Apuli, të cilat janë aq të ngjashme me objektet nga lokalitetet ilire në Ballkan sa që objektet nga Apulia i mori si shembuj që dëshmojnë praninë ilire në këto vise të Italisë.

Gjetjet arkeologjike janë shumë më të rëndësishme për të dëshmuar praninë ilire në Itali, ato që në sasi të mëdha janë zbuluar në Picenum, ku ndikimi i kulturës ilire gjatë periudhës së vjetër të hekurit ishte aq i madh sa që tërë kultura picene mban vulën e kulturës ilire. Fibulat me kokrrën e qelibarit në hark, fibulat dhe varset, pektoralet dhe shumë stoli të tjera nga nekropolet picene gati plotësisht u përgjigjen atyre ilire, veçmas atyre nga rajonet e liburnëve dhe të japodëve, të cilët jetonin përballë bregdetit picen dhe që depërtonin shpeshherë dhe për një kohë të gjatë si pushtues në ato vise të tokave italike. Ndonëse sot nuk mud të flitet më për ndonjë migrim masiv të fiseve ilire nga Ballkani në rajonin e Picenës si është folur më parë nuk ka dyshim se ilirët me praninë e tyre në këto provinca italike luajtën rol shumë të madh jo vetëm në formimin e kulturës materiale dhe shpirtërore të picenëve por gjithsesi edhe në procesin e etnogjenezës së tyre.

Rajoni i tretë për të cilin është menduar se ishte i banuar nga ilirët ishte pjesa verilindore e Italisë, ku jetonte fisi i madh i venetëve. Duke interpretuar gabimisht shprehjen e Herodotit (Historia, 1,196), “Enetët ilirë”, duke parë në këta enetë venetët në Adriatikun verior e jo fisin enet në Maqedoninë veriore për të cilët me të vërtetë mendoi Herodoti, i përfshinë disa ekspertë të vjetër, sidomos filologët, edhe venetët në rrethin e fiseve ilire. Kështu njohësi më i mirë i gjuhës së tyre KarlPauli pohoi se edhe gjuha venete është vetëm një pjesë e asaj iiire. Simbas Paulit prania e ilirëve në ato pjesë të Italisë është pasojë e depërtimit të tretë (mbas atij në Italinë e Mesme edhe në Apuli) të ilirëve në drejtim të Italisë. Mosmarrëveshjen me enetët e Herodotit e shpjegoi H. Krahe në vitin 1939, por ndërkohë edhe hulumtimet arkeologjike, si dhe anaiizat e onomastikës së venetëve si dhe të gjuhës së tyre treguan se për karakterin ilir të bartësve të kulturës venete (në të vërtetë të kulturës Este si e quajnë arkeologët) nuk mund të bëhet fjalë.

Shumë gjëra në këtë drejtim janë ende të paqarta dhe të pahulumtuara në lidhje me praninë e ilirëve në Itali, Hulumtimet filologjike në të kaluarën, shpeshherë nën ndikimin e panilirizmit, kanë shkaktuar shumë ngatërresa në lidhje me këtë problem, ndërsa disiplinat e tjera shkencore, veçanërisht arkeologjike, nuk kanë bërë deri tani të gjitha hulumtimet, të cilat do të vinin në baza shkencore dhe do të zgjidhnin këtë problem. Megjithatë, ajo që qysh tash e dimë është e mjaftueshme të vërtetojmë se prej fundit të epokës së bronzit deri në mesin e epokës së hekurit bregu italik i qe nënshtruar ndikimit të fuqishëm kulturor të ilirëve ballkanikë dhe se ilirët kishin qendrat e tyre ushtarake dhe tregtare në truallin italik. Nuk ka dyshim se ilirët luajtën rol të rëndësishëm jo vetëm në ngjarjet historike në Itali por morën pjesë në etnogjenezën e shumë fiseve në Siujdhesën Apenine.

Duke bërë rezymenë e asaj që thamë këtu shkurtimisht lidhur me kufijt etnikë të ilirëve, mund të përfundojmë se ata në epokën parahistorike dhe atë historike kanë banuar në një rajon të gjerë që nga perëndimi mbyllet nga deti Adriatik dhe ai Jon, në veri nga Alpet Lindore dhe Drava, në lindje Danubi — Morava - Vardari, ndërsa në jug Epiri dhe vise të tjera helene. Përveç kësaj mund të flitet me mjaft siguri për praninë e elementeve ilire në Azinë e Vogël, në Greqi dhe në Itali.

Topografia e fiseve Ilire

Një pjesë e madhe e ilirëve siç duket as që ka ditur që i përket një grupi më të gjerë etnik, të cilin ne sot e quajmë ilir; e vetmja gjë që kanë ditur ka qenë ajo se i përkasin një fisi të caktuar, të cilin ne, në bazë të fakteve të autorëve antikë ose në bazë të rezultateve të shkencës bashkëkohore, sot i quajmë ilirë. Këto fise të cilat i njohim edhe me emra të veçantë në viset perëndimore të Ballkanit kanë qenë rreth shtatëdhjetë, ndër të cilat disa që kanë qenë fise shumë të vogla.Emrat e fiseve ilire dhe vendosja e tyre janë të njohura së pari nga shënimet që na kanë lënë autorët antikë dhe nga emrat e gjetur shpeshherë në mbishkrime. Territori i fiseve ilire nganjëherë është fare lehtë të caktohet, por natyrisht vetëm për ato periudha kur për ta kemi shënime të shkruara. Çka ka ndodhur më parë me këto fise, në çfarë drejtimesh kanë qarkulluar, nëse kanë lëvizur, janë çështje për të cilat vështirë se do të mund të përgjigjemi ndonjëherë. Në raste të këtilla vetëm mund të supozojmë se ç’ka ndodhur me ato fise, të cilat i përmendin disa nga autorët e lashtë dhe më vonë u humbin të gjitha gjurmët.

Duke u nisur nga jugu drejt veriut hasim këto fise më të mëdha ilire:

Në pikën më jugore kemi së pari fiset, të cilat kanë banuar Epirin antik (atintanët,5' kaonët, molosët etj.) të cilët në periudhën historike nuk i përkasin më familjes së fiseve ilire, sepse në ndërkohë kryesisht janë helenizuar, por mendohet se janë me origjinë ilire. Në veri të tyre jetonin taulantët ilirë, të cilët në kohët më të lashta kishin qendrën e tyre në veri të Drinit, në mënyrë që më vonë të shtrihen në jug, në rrethet e kolonive greke Dyrrhachion dhe Apollonia. Simbas disa burimeve ky fis ka qenë i përbërë prej disa fisesh më të vogla siç janë helidonët (Cheilidonioi), sesaretët, abrët (Abrei), partinët (Partini), por shpeshherë këto fise përmenden edhe si të pavarura. Edhe taulantët fqinjtë e tyre enhelejët (Encheleae) gjithashtu lëvizin nga veriu në jug. Duket se ata së pari kanë jetuar rreth Gjiut të Bokës së Kotorit, por më vonë i gjejmë në pikën më jugore të tokave ilire, në mes të taulantëve dhe kaonëve të Epirit. Tek liqeni i Ohrit jeton fisi dasaret (Dassaretae), në veri të atij liqeni, rreth Drinit të Zi, gjenden penesët (Penestae), kurse afër tyre pirustët Pirustae) — xehtarë të mirë, të cilët më vonë në kohën e romakëve, do të shkojnë në Daci për të nxjerrë ar. Besohet se gjurmë të emrave të tyre gjenden në emrin e qytetit Perast në Bokë të Kotorit. Në jug të liqenit të Shkodrës, në Shqipërinë e Veriut dhe të Mesme, jetonin një varg fisesh më të vogla, ndër të cilat duhet përmendur fisin e albanëve (te Ptolomeu në formën Albanoi), i vogël për nga domethënia dhe madhësia, por i rëndësishëm për shkak se sipas tij shqiptarët e sotëm morën emrin e tyre kombëtar.

Rreth liqenit të Shkodrës (Lacus Labeatis) jetuan labeatët (Labeates), afër tyre në lindje scirtonët (Scirtones), e mandej nga veriu fisi i dokleatëve (Docleates) të cilët emrin e tyre e morën simbas emrit të qendrës kryesore fisnore Doklea (Doclea, Dukla e sotme afër Titogradit në Mal të Zi), ku simbas disa autorëve të lashtë ka lindur edhe perandori romak Diokleciani, mandej melkumanët (Melcumani), deremistët (Deraemistae), ndërsa midis Bokës së Kotorit dhe Peleshacit pleraei. Vazhdon fisi i ardiejve (Ardiaei, Vardaei) të cilët në luftrat kundër romakëve do të luajnë një nga rolet kryesore. Më parë, deri në shekullin IV para e. r. ata kishin qendrën e tyre në bregun e djathtë të Neretvës, por prej andej u detyruan të shpërngulen nën presionin e keltëve. Së pari kaluan në bregun e majtë të lumit, e mandej shkuan në brendësi, ku përleshen me autariatët. Pasi e humbën luftën u shpërngulën në drejtim të detit dhe zunë bregun prej Neretvës nga jugu, deri në Vjosë të Shqipërisë. Në shekullin II para e.r. ardiejt gjenden në kulm të fuqisë së tyre. Shpejt hynë në konflikt me grekët e me romakët dhe pasi pësuan disfatën definitive nga romakët në vitin 135 para e.r. u detyruan të shpërngulen përsëri në drejtim të brendësisë. Të pamësuar me jetën e re, larg nga deti, në trojet e vrazhda të reja, pothuajse ishin zhdukur në kohën kur për ta shkroi Plini Plak (shek. I).

Rreth Neretvës jetonin gjithashtu edhe daorsët (Daversët), qendra fisnore e të cilëve gjendej në vendbanimin e madh të fortifikuar, të zbuluar dhe të hulumtuar, afër Oshaniqit, jo larg Stollcit në Hercegovinë. Në veri të tyre jetonin dalmatët (Delmati), të njohur nga luftrat e tyre të gjata e të rrepta që zhvilluan me romakët; për shkak të atyre luftrave ata u bënë sinonim i rezistencës ilire kundër penetrimit të tyre në bregun lindor të Adriatikut, prandaj edhe e quajtën Dalmaci provincën e tyre në pjesën perëndimore të Ballkanit. Dalmatët së pari, sa mund t’i përcjellim lëvizjet e tyre në bazë të lajmeve të autorëve antikë, jetuan në brendësi, në Hercegonën e sotme, ku gjendej edhe qendra e tyre gisnore, Delminiumi. Në shekullin II para e.r. u lëshuan në det, duke pushtuar bregdetin midis Kërkës dhe Cetinës.

Në veri të Kërkës, përgjatë bregdetit jetonin liburnët, fis që në gjysmën e parë të mijëvjeçarit të parë para e.r. ishte dominues në Adriatik por më vonë fuqia u bie. Në shekullin IV para e.r. liburnët duke shfrytëzuar rrethanat e vështira të cilat u krijuan tejapodët fqinj për shkaktë sulmeve kelte, zgjeruan territorin e tyre, në dëm tëjapodëve duke pushtuar kështu tërë brezin bregdetar deri në Rashë të Istrisë si dhe ujdhesat para saj, duke përfshirë edhe ato të Kvarnerit.

Japodët (Japodes, lapydes) zinin rajonin e gjerë midis Sanës në lindje, Zërmanjes dhe Velebitit në jug, detit Adriatik në perëndim (deri në shekullin IV para e.r.). Në Istri me lumin Rasha janë kufizuar me histritët, ndërsa gjurmët e kulturës së tyre materiale i gjejmë gjithashtu edhe në viset jugore të Sllovenisë. Në gjysmën e parë të mijëvjeçarit të parë para e.r. ky fis së bashku me liburnët luajti rol shumë më të madh në ngjarjet që zhvillohen në basenin e Adriatikut. Japodët i hasim në mesin e atyre fiseve të cilat nuk mund të merrnin pjesë në ceremonitë fetare të përshkruara në tabelat iguvine, kështu që në shekullin V — IV para e. r. padyshim ishin të pranishëm në Italinë e Mesme. Supozohet se edhejapodët kanë marrë pjesë në dyndjet e popujve të Ballkanit ngafundi i epokës së bronzit dhe më tutje në drejtim të Siujdhesës Apenine.

Prej Rashës në perëndim deri te lumi Reka në veri dhe deri te kufiri i venetëve në veriperëndim jetonin histritët, simbas të cilëve mori emrin Istria e sotme. Për ta është vështirë të flitet si fis i pastër ilir sepse në siujdhesën e Istrisë përzihen elementet venete dhe ilire. Megjithatë, kultura materiale e histritëve është shumë më e afërt me kulturën ilire, prandaj edhe për këtë fis mund të flitet se ishte kryesisht ilir.

Në viset e brendshme jetonin një varg fisesh, disa prej të cilëve janë fare mirë të njohura nga burime historike dhe epigrafike. Duke shkuar përsëri prej jugut në drejtim të veriut hasim së pari maqedonët, për origjinën dhe karakterin etnik të të cilëve është diskutuar shumë në shkencë. Grekët deri në shek. V- IV para e.r. i radhisin në mesin e popujve barbarë, por me kohë, veçanërisht prej kohës së mbretit të tyre, Filipit II e më tutje, maqedonët helenizohen shpejt, kështu që Polibi në shek. II para e.r. i mban si grekë. Një gjë e ngjashme kishte ndodhur edhe me fqinjtë e tyre peonët (Paeones), të cilët padyshim kanë origjinë ilire, por prej shekullit IV para e.r. u helenizuan gati plotësisht. Peonët zinin rajonet e rrjedhës së mesme të Vardarit (Axios) dhe rreth degëve të tij Bregalnica (Astibos) dhe Cërna Reka (Erigon) deri te lumi Struma (Strymon). Në kohën e vjetër ky fis duket se ka qenë shumë më i përhapur, deri në detin Egje.

Në veri të tyre shtrihej fisi i madh i dardanëve (Dardani). Për hapësirën në të cilën janë shtrirë, mund të gjykojmë në bazë të asaj që kanë shkruar autorët antikë, kanë jetuar gati në tërë Serbinë e sotme jugore, në perëndim të Moravës si dhe në një pjesë në lindje të Moravës deri te rrjedha e sipërme e lumit Pek (Pingus) dhe Timok (Timachus), në Maqedoninë veriore dhe në Kosovë. Sipas përhapjes gjeografike, ky fis ishte më i madh se të gjitha fiset e tjera, mirëpo nuk ishte i bashkuar, pasi përbëhej prej shumë fisesh të tjera më të vogla.

Në perëndim të dardanëve jetonte fisi i autariatëve (Autariatae) dhe i desidiatëve (Daesitiates). Autariatët, sipas fjalëve të Strabonit “një kohë kanë qenë populli më i madh dhe më i fuqishëm ilir”. Prej shënimeve të pakta nuk është e mundur të caktohet saktësisht hapësira në të cilën kanë jetuar, përafërsisht mund të thuhet se qendrat e tyre kanë qenë në Bosnjen lindore rreth lumitTara (emri i të cilit lidhet me autariatët) dhe të Limit, e deri në Moravë, në lindje. Desidiatët jetuan në Bosnjen qendrore, e afër tyre dindarët, deurët, deretinët, mezejët (Maezaei) dhe fise tjera më të vogla.

Talasokracia Ilire

Për talasokracinë e liburnëve në Adriatik (mbi pjesëmarrjen e japodëve në këtë talasokraci faktet janë mjaft të pakta) na flasin burimet e shkruara në mënyrë indirekte të mëvonshme, të cilat, megjithatë, nuk lënë kurrfarë dyshimesh lidhur me faktin se ky fis një kohë mbizotëroi në tërë Adriatikun. Së pari kemi lajmin për praninë e liburnëve në Picenum, të cilin e përmendëm më parë, mandej lajmet e autorëve antikë për praninë e tyre në ujdhesat Hvar, Llastovë, bile edhe në Korfuz në detin Jon. Simbas Teopompit liburnët themeluan qytetin Adria në Itali, ndërsa simbas Florit, liburnët shtriheshin nëpër tërë detin Adriatik (“longissime per totum Adriani maris litus efftisi”). Më i rëndësishmi në mesin e lajmeve e autorëve antikë është ai që na ka lënë Straboni (VI, 269), sipas të cilit në vitin 734 para e.r. bakhiadi i Korinthit, Hersikrates, arriti t’i përzërë liburnët nga Korfuzi (Corcyra). Ky fakt na tregon për dy gjëra të rëndësishme: së pari është dëshmi se deri në atë kohë liburnët kishin qendrat e tyre strategjike bile edhe jashtë detit Adriatik dhe e dyta, ky është konflikti më i lashtë i dokumentuar historik midis grekëve dhe ilirëve. Ky konflikt është i pari në mesin e një vargu luftërash për dominim e rrugëve detare, të cilat qysh prej neolitit e këndej kalonin nëpër bregun lindor të Adriatikut. Grekët ishin shumë të interesuar për këtë rrugë, sepse i çonte në vise të pasura të Italisë së Veriut, të Panonisë dhe të Evropës Qendrore. Kjo është e njëjta rrugë e vjetër, tradicionale nëpër të cilën ndikimet kulturore nga baseni i Egjeut dhe në përgjithësi nga Mesdheu lindor depërtuan nga veriu qysh prej epokës së neolitit dhe nëpër të cilën në epokën e bronzit kalonte pjesa e rrugës së qelibarit që nga Evropa Veriore çonte së pari nëpër rrugën tokësore deri në Adriatikun verior, e mandej nëpër det deri në Greqi. Për shkak të përbërjes së bregdetit  italik anijet që lundronin nëpër Adriatik detyroheshin të kalonin nëpër bregdetin lindor, i cili me kanalet, grykat dhe limanet natyrore, të mbrojtura nga erërat (sidomos nga stuhitë dhe juga) ka mundur t’u sigurojë mbrojtje detarëve të atëhershëm. Konflikti midis grekëve dhe zotëruesve të atij bregdeti për këtë shkak ishte i paevitueshëm. Liburnët, e me ta sigurisht edhe fiset e tjera ilire, i bënë rezistencë një kohë të gjatë fuqisë gjithnjë e më të madhe detare të Greqisë; për një kohë të gjatë grekët nuk do të vendosin që në brigjet e Adriatikut të themelojnë qendrat tregtare dhe kolonitë e tyre. Me kohë, megjithatë, edhe kjo do të ndodhë, ndërsa prej fuqisë së madhe detare libume nuk do të mbesë gjë: të shtyrë nga njëra anë nga grekët dhe nga ana tjetër nga fiset e ndryshme italike liburnët që në shekullin V para e.r. bëhen fuqi e shkallës së dytë ushtarake. Fiset e tjera ilire vetëm më vonë do të paraqiten në skenën historike si faktorë politikë. Në të vërtetë, në kohën kur në bregun lindor adriatik nuk ekzistonte ndonjë fuqi e organizuar detare e ilirëve ndodhi edhe depërtmi i fuqishëm i grekëve në brendësi të Adriatikut si dhe kolonizimi i bregdetit ilir.

Kolonizimi grek

Themelimi i kolonive greke në bregdetin ilir është një nga ngjarjet më të rëndësishme në historinë e fiseve ilire dhe në përgjithësi në historinë e Adriatikut. Ky kolonizim shkaktoi ndryshimin e kushteve politike në këtë rajon, gjë që për ilirët do të ketë pasoja shumë të rënda në fushën politike, por në të njëjtën kohë edhe pasoja shumë më të thella për zhvillimin e kulturës materiale dhe shpirtërore ilire si dhe të shoqërisë ilire.

Kolonitë e para greke në bregdetin ilir u themeluan në jug të këtij bregdeti. Qysh në vitin 627 para e.r. korkyrasit themeluan qytetin Epidamnos (më vonë romakët do t’ia vënë emrin Dyrrhachium, Durrësi i sotëm), e pak më vonë, më 588 para e.r. korkyrasit dhe korinthasit së bashku themeluan qytetin Apollonia, gërmadhat madhështore të të cilit shihen edhe sot te manastiri i Pojanit në afërsi të Fierit.

Themelimi i kolonive kishte domethënie jashtëzakonisht të madhe për zhvillimin e fiseve ilire që jetonin në afërsinë e tyre, por gjithashtu edhe për zhvillimin e shumë fiseve që jetonin më në thellësi. Marrëdhëniet shumë të zhvilluara tregtare midis atyre kolonive dhe ilirëve i kontribuan zhvillimit të tyre më të shpejtë dhe i shndërruan në fidanishte të klasës së parë të kulturës dhe të teknologjisë greke në mesin e ilirëve. Deri para disa kohësh për ndikimin e kolonive në kulturën materiale dhe shpirtërore të ilirëve kemi mundur të flasim në mënyrë të përgjithshme për shkak të mungesës së fakteve, mirëpo hulumtimet permanente të arkeologëve shqiptarë kohët e fundit nxorën në dritë një mori materialesh që hedhin dritëtë re në rolin e atyre kolonive në zhvillimin e një vargu aktivitetesh midis ilirëve. Përveç kësaj, këto hulumtime kontribuan që të flitet për ilirizimin e kolonive gjatë shekujve të jetës së përbashkët si për një fakt të vërtetuar shkencërisht. Emrat e vendasve në monedha dhe në përmendoret e varrezave që u zbuluan në Dyrrhachium dhe në Apolloni tregojnë në të vërtetë se procesi i ilirizimit kishte përfshirë aq shumë kolonitë greke sa që mund të thuhet - si është shprehur njohësi i shkëlqyeshëm i këtij problemi Skënder Anamali- se ato koloni në shekullin III para e.r. humbën në pikëpamje etnike, karakterin e kolonive greke.

Ne brendësi të Adriatikut grekët themelojnë si kolonitë në një numër më të madh vetëm në shekullin IV para e.r. Para kësaj ata kishin qendra shumë të forta tregtare në Spinë dhe në Adri në deltën e lumit Po të Italisë. Edhe më herët, sipas disa autorëve, grekët silinin mallrat e tyre për të shitur në emporinë tregtare Naronë që gjendej në lumin Neretva. Në Korçullë, sipas disa autorëve, ka ekzistuar qysh në shekullin VI para e.r. një koloni knidase, por asgjë e sigurt nuk dihet për vendin se ku do të duhej të shtrihej kolonia në fjalë. Kolonizimi në përmasa të gjera ndodh në fillim të shekullit IV para e.r. me meritën e tiranit energjik dhe ambicioz të Sirakuzës, Dionisit Plak. Me qëllim që të zgjerojë sundimin e vet edhe në brigjet e Adriatikut, Dionisi themeloi së pari Issën, (në siujdhesën Vis) midis vitit 397 dhe 390 para e.r. e mandej u ndihmoi kolonistëve nga ujdhesa Paros në detin Egje që të themelojnë koloninë Pharos në vend të qytetit të sotëm Starigrad në ujdhesën Hvar (385 - 384 para e.r.). Në fillim Issa ishte në kuadrin e shtetit të Sirakuzës, mirëpo menjëherë pas vdekjes së Dionisit politikisht u bë plotësisht e pavarur. Issa zgjeroi ngadalë ndikimin e vet në ujdhesat fqinje, themeloi koloni si dhe emporitë tregtare e kështu bëhet edhe vetë fuqi e shkallës së parë ekonomike dhe politike në Adriatikun e mesëm. Ajo qysh gjatë shekullit IV para e.r. themeloi një koloni në Lumbardën e sotëm në ujdhesën Korçulla, ndërsa në shek. II para e.r. themelon empori të tjera- Tragurion (Trogirin e sotëm) dhe Epetion (Stobreqi i sotëm, nëjugtë Splitit) në pjesën bregdetare. Në shek. II para e.r. themelon edhe një empori në Salonë (Solini i sotëm afer Splitit) krahas vendbanimit ekzistues ilir në këtë vend.

Përveç kolonive të përmendura greke në truallin ilir kishte edhe të tjera, mirëpo për to dimë fare pak. Dihet me siguri, për shembull se diku në Dahnacinë e mesme, në shekullin IV para e.r., ka ekzistuar qyteti Herakleja, i cili bile preu edhe monedha. Besohet gjithashtu se me veprimtarinë kolonizuese greke është lidhur edhe themelimi i disa qyteteve të tjera në bregun lindor të Adriatikut, si janë Olciniumi (Ulqini i sotëm) dhe Epidauri (Cavtati i sotëm), ndërsa për disa qytete të tjera dihet se gjithsesi kanë qenë qendra tregtare greke, ndonëse ato nuk i temeluan grekët, e as më vonë këto qytete nuk u helenizuan (si për shembull Buthoe, Budva e sotme në bregdetin malazes).

Nuk kemi shënime se si i pritën vendasit kolonistët në Vis. Siç duket nuk patën vendosurt’u bëjnë rezistencë, por ilirët reaguan shumë rreptë lidhur me themelimin e Pharosit. Po atë vit që u themelua, ilirët vendas, banorë të ishullit Hvar, ftuan në ndihmë popullsinë e brigjeve të aferta në ndihmë për të përzënë kolonistët. Rreth 10 mijë ilirë me barka të vogla, u shkuan në ndihmë banorëve të ujdhesës. Duke kuptuar se nuk do të mund t’u kundërshtojnë armiqve më të fortë pharasit i ftuan në ndihmë qytetarët e Isës. Ata menjëherë dërguan një radhë triremash, të cilët shpartalluan lehtë anijet e flotës ilire. Në këtë betejë të parë, midis kolonistëve grekë dhe ilirëve u vranë, nëse mund t’u besohet historianëve grekë, 5 000 ilirë, ndërsa u zunë robër 2000 të tjerë.

Shteti i Enkelejve

Në Ilirinë e jugut shumë më herët se sa në viset e tjera ilire u bë formimi i organizatave shtetërore. Shtetin më të vjetër të njohur për të cilin flitet në bazë të burimeve të shkruara e formoi fisi enkelej në pikën më jugore të liirisë.

Shënimet më të vjetra për këtë shtet i përkasin më tepër sferës së mitologjisë se sa asaj të historisë. Përmendëm më parë rrëfimin për ardhjen e fenikasit Kadmi dhe gruas së tij Harmonisë midis enkelejve. Siç thotë legjenda në këtë kohë enkelejtë luftonin me ilirët fqinj dhe Kadmi, me urdhërin e profetit, u shkoi në ndihmë. Mbasi i mundën ilirët, enkelejtë zgjodhën Kadmin mbret të tyre.

Si edhe shumë legjenda të tjera, edhe kjo për Kadmin, ka shprehur ngjarjet që kanë ndodhur me të vërtetë. Arkeologët dhe historianët, me kohë, në bazë të shumë fakteve - arkeologjike, historike dhe linguistike - kanë arritur në përfundimin se kanë ekzistuar shkëmbime intensive të vlerave kulturore midis viseve jugore ilire dhe basenit të Egjeut e Lindjes së Aferme dhe se rruga nëpër të cilën është bërë ky shkëmbim është po ajo rruga e lashtë nëpërtë cilën kultura neolite nga baseni i Egjeut depërtoi nga deti Adriatik dhe nëpër të cilën gjithashtu më vonë kaloi Via Egnatia. Nëpër këtë magjistralë parahistorike erdhën nga fundi i epokës së bronzit në Adriatik edhe - sipas autorëve bashkëkohorë - tregtarët nga Fenikia e largët, pra nga atdheu i Kadmit. Si dëshmi materiale të pranisë fenikase te enkelejët dhe te ilirët e jugut në përgjithësi merren sopatat e shumta të bronzit, të ashtuquajturat tip shqiptare - dalmatinase (ose shkodrane), të cilat në mënyrë tipologjike mund të lidhen vetëm me sopatat e ngjashme nga Lindja e Aferme.67 Si reminisencë lidhur me praninë e fenikasve në Ilirinë e jugut disa autorë mbajnë edhe emrin e qytetit të Epirit verior Foinike (Foenice) në Shqipërinë e sotme.68

Me siguri nuk është e rastit që legjenda për Kadmin lidhet me enkelejt. Prej fakteve të pakta me të cilat disponojmë është e qartë se ky fis një kohë ka mbizotëruar në vise të gjera të Ilirisë së Jugut, se ka zhvilluar luftime edhe me fqinjtë helenë, prandaj tradita helenase, të cilën etransmeton Herodoti, ushtrisë së tyre dhe asaj ilire i mvishet sulmi në tempullin e Delfit. Nuk ka dyshim se Ilirët e Jugut, e në radhë të parë enkelejt, kanë luftuar shpeshherë me helenët verior dhe se shënimi të cilin na e ka lënë Herodoti është vetëm një hollësi nga luftimet shumëshekullore të këtyre dy popujve. Edhe një shënim i ruajtur për këto luftime që katë bëjë me sulmin e enkelejve në Tebë vërteton se ky fis u ka shkaktuar shumë brenga helenëve veriorë.

Kulmin e fuqisë enkelejt e arrijnë diku në shekullin VIII - VII para e.r. Qysh në shekullin VI para e.r. fuqia e tyre bie, kurse shteti i tyre zhduket nga skena historike vetëm në shekullin IV para e.r.

Shteti i Taulantëve

Dobësimi i shtetit të enkelejve qe shkaktuar edhe nga forcimi i një shteti tjetër ilir në afersi të tij — shtetit të taulantëve, i cili një kohë ekzistoi në të njëjtën kohë me shtetin e enkelejve. Fisi i taulantëve kishte qendrën e vet në shpinë të kolonisë greke, Epidamnosit, por pushteti i tyre në kohën e fuqisë më të madhe u shtri në një rajon shumë më të gjerë të Shqipërisë së mesme dhe të veriut. Taulantët në veprat e autorëve grekë përmenden shpeshherë në bazë të betejave të shumta që i zhvilluan kundër maqedonëve, epiriotëve dhe kolonive greke në brigjet ilire. Lajmi i parë për shtetin e tyre ka të bëjë me luftën që sundimtari i tyre Gaularos, zhvilloi në fund të shekullit VII para e.r. kundër mbretit maqedon Argeiosit. Në shekullin V para e.r. taulantët ishin përzier drejtpërdrejt në incidentin që shkaktoi luftën e përgjakshme të Peloponezit midis Athinës dhe Spartës. Në vitin 437 para e.r. oligarkia qytetare në Epidamnos, e cila mbante monopolin etregtisë me ilirët, u përzu nga qyteti dhe u strehua te taulantët duke kërkuar ndihmë prej tyre.Nga frika taulantëve Epidamnosi i drejtohet për ndihmë së pari Korkyrës dhe mbasi ajo refuzoi ndihmën e kërkuar, atëherë i drejtohet Korinthit. Korinthi dërgoi flotën e vet për t’i ndihmuar Epidamnosit, mirëpo flotën e Korinthit e mundën Korkyrasit të cilët patën marrë anën e kundërshtarëve të Epidamnosit, kështu që banorëve të tyre nuk iu mbet gjë tjetër veç të dorëzoheshin. Aleanca me Korkyrën forcoi pozitën e taulantëve, kështu që ata nisën të përzihen aktivisht në punët e kolonive greke dhe të fqinjve të tjerë, sidomos të maqedonëve.

Shteti i taulantëve arriti kulmin e fuqisë në shekullin IV para e.r., mirëpo qysh nga fundi i atij shekulli kjo fuqi nisi të bjerë shpejt. Forcimi i shtetit maqedon dhe depërtimi i keltëve në tokat ilire, ndryshoi raportin e forcave në Ballkanin perëndimor.

Luftërat e ilirëve me maqedonët

Shtetet ilire, siç theksuam, ranë shumë herët në konflikt me fqinjët e tyre maqedonë.71 Këto konflikte u bënë të shpeshta veçanërisht gjatë shekullit IV para e.r. në kohën e forcimit të madh të shtetit maqedon dhe gjatë shndërrimit të tij në një nga fuqitë ushtarake më të mëdha të botës së atëhershme.

Në vitin 360, pasi ilirët arritën t’ua imponojnë maqedonëve tributin, ata sulmuan përsëri Maqedoninë, të cilën e sundonte mbreti Perdika. Në këtë betejë maqedonët pësuan disfatë të rëndë: 4000 ushtarë të tyre humbën jetën në fushëbetejë së bashku me mbretin e tyre. Ilirët mbas kësaj pushtuan viset perëndimore të Maqedonisë, kështu që rrezikuan edhe vetë qendrën e saj. Trashëgimtari i Perdikës, Filipi II mblodhi një ushtri të madhe dhe e mundi mbretin ilir, Bardhylin, duke e detyruar që të tërhiqet nga territori maqedon. Kufiri midis Maqedonisë dhe Ilirisë u caktua atëherë në liqenin e Ohrit.

Një shtet maqedon i fortë, ishte rrezik jo vetëm për ilirët, por edhe për të gjithë fqinjët e tjerë, në radhë të parë për grekët. Athina frikohej posaçërisht prej Maqedonisë së fuqishme, të cilën Filipi II energjik dhe ambicios me reformat e veta në fushën e brendshme dhe me fitoret kundër armiqve të jashtëm e bëri si një faktor më të rëndësishëm politik dhe ushtarak në Evropën e atëhershme. Athina në luftën kundër rrezikut të ri kërkonte, dhe i gjeti aleatë popujttë cilëtjetonin në fqinjësi të Maqedonisë. Në vitin 356 para e.r. me iniciativën e athinasve u lidh aleanca antimaqedone midis athinasve, thrakasve, peonëve dhe ilirëve. Për nder të kësaj aleance në Athinë u ngrit stela e mermertë në të cilën përmendet edhe Grabi, sundimtar ilir. Megjithatë, Filipi nuk u frigua, kështu që kundër ilirëve dërgoi prijësin e vet ushtarak, Parmenionin. Ilirët pësuan disfatë të rëndë, e cila maqedonëve iu bëri të mundur që të pengojnë fuqinë ilire dhe për një kohë t’ i evitojnë sulmet e tyre kundër Maqedonisë. Megj ithatë, as pas kësaj luftimet me ilirët nuk pushuan. Filipi u detyrua edhe disa herë të luftojë me ilirët.

Mirëpo as Athina nuk u qetësua. Kundërshtari i madh i Filipit, oratori Demosten mbajti fjalime të njohura (filipike) kundër mbretit maqedon duke i paralajmëruar qytetarët e vet për rrezikun maqedon. Në vitin 342 para e.r. Demosteni duke kërkuar aleatë shkoi vetë në Iliri, por nuk pati aq shumë sukses. Megjithatë, luftimet e ilirëve kundër Filipit vazhduan derisa ai vdiq në vitin 336 para e.r.

I biri i tij, Aleksandri i Madh, vazhdoi luftën kundër ilirëve. Qysh në fillim të sundimit të tij, u detyrua të luftojë për shkak të sulmit që i bënë mbreti i enkelejve, Kleiti, i biri i Bardhylit dhe mbreti i taulantëve Glaukia. Aleksandri i mundi dhe prej atëherë enkelejt njohën sundimin suprem të maqedonëve.

Një nga trashëgimtarët e Aleksandrit në fronin maqedon, Kasandri, arriti deri në det dhe pushtoi kolonitë greke Epidamnos dhe Apollonia. Mirëpo kjo nuk zgjati shumë, sepse rrethanat në vetë Maqedoninë dhe në Greqi e detyruan që të lidhë paqen me Glaukin dhe të kthehet së shpejti në atdhe. Epidamni dhe Apollonia u çliruan nga pushteti maqedon.

Luftërat me maqedonët nga njëra anë dhe me epiriotët në anën tjetër do të vazhdojnë edhe një kohë të gjatë me fat të ndryshueshëm. Të lodhur nga këto luftra të gjata enkelejët dhe taulantët së shpejti do të detyrohen t’ua dorëzojnë udhëheqësinë fiseve të tjera ilire.

Invadimi i Keltëve

Përafersisht në të njëjtën kohë kur grekët kishin marrë hov në themelimin e kolonive në bregdetin adriatik dhe ilir, kundër ilirëve u lëshuan populli luftarak i keltëve.

Duke ardhur nga Italia veriore dhe nga Alpet keltët depërtuan në Ballkan dhe në Pellgun danubian në gjysmën e parë të shekullit IV para e.r. Të armatosur me shpata të gjata (shumë më të gjata se ato që i përdornin ilirët) më të fortë dhe me kuaj, keltët në një depërtim të fuqishëm nga jugu i Ballkanit i mundën fare lehtë fiset e përçara ilire. Caku i depërtimit të tyre në Ballkan ishte Greqia në përgjithësi, dhe pasuria e Delfit në veçanti.

Në rrugën nga Greqia gjendej shteti maqedon dhe derisa ai shtet ishte i fortë, keltët nuk morën guxim të kalonin nëpër të. U ndalën në tokat ilire, duke pritur ditë më të mira. Ata shpeshherë luftonin me fise të ndryshme ilire dhe me depërtime të ndryshme arritën madje edhe deri në detin Adriatik. Për këto luftime dimë fare pak. Teopompi shënoi një episod për luftën të cilën keltët e bënë kundër ardiejve. Ai na rrëfen se si keltët shfrytëzuan dinakërinë që të mundin ushtrinë e ardiejve. Në të vërtetë keltët duke ditur për dobësinë e madhe të ardiejve ndaj ushqimit dhe pijes u tërhoqën nga kampet duke lënë në vende të dukshme ushqim dhe pije, në të cilat kishin vënë barëra helmuese. Duke mos menduar për të keqen ardiejtë, duke ardhur në kampin e braktisur, u lëshuan të hanë e të pinë, duke harruar me këtë rast armikun. Ai u kthye shpejt dhe i mundi.

Nëpër luginat e lumenjve të mëdhenj të Panonisë, keltët gjetën toka të mira, kështu relativisht lehtë mundën të sigurojnë mjetet e jetesës. Aty ku u vendosën zhvilluan bujqësinë, prodhimin e qeramikës, xehtarinë dhe veçanërisht përpunimin e metaleve. Duke u forcuar ekonomikisht, ata depërtuan gradualisht nga perëndimi, veçmas te rajonet në të cilat jetonin japodët. Sipas dëshmive të disa autorëve antikë (Strabonit, Dionis Halikarnasit), keltët u përzien aq shumë me japodët, sa që ata autorë japodët i konsideronin si një fis kelto-ilir. Hulumtimet bashkëkohore të kulturës materiale dhe shpirtërore si dhe të onomastikës hedhin poshtë mendimin e këtyre autorëve antikë. Megjithatë, është e vërtetë se, kultura kelte ndikoi deri diku në atë të japodëve, por jo në një shkallë më të lartë se sa ka ndikuar në kulturën e shumë fiseve të tjera ilire, për të cilat megjithatë askush nuk pohon se janë iliro-kelte.

Gjatë qëndrimit në brendësi të Ballkanit dhe të Pellgut danubian, keltët nuk harronin qëllimin kryesor të dyndjes së tyre. Në vitin 335 para e.r. në kohën kur mbreti maqedon Aleksandri i Madh luftonte në Pellgun danubian kundër fisit tribal, keltët dërguan te ai një delegacion që ta nderojnë, e në të vërtetë që të përpiqej të mësonte fuqinë e ushtrisë së Aleksandrit. Të dekurajuar me atë që panë ata u bindën se ende nuk ishte koha për të sulmuar Greqinë.

Vetëm disa dhjetë vjet mbas vdekjes së Aleksandrit, kur Maqedonia ra në krizë të thellë, dhe kur nuk ishte më fuqi së cilës duhej friguar, keltët vendosën të nisen nga jugu. Në vitin 280 para e.r. tri ushtri kelte nisen nga Greqia. Keltët për këtë sulm shfrytëzuan rrethanën e volitshme që mbreti i Epirit, Piri, me ushtrinë e vet e cila ishte e vetmja që mund të bëhej pengesë në qëllimet e tyre, ishte atëherë në Itali.

Në fronin maqedon ishte atëherë Ptoleme Kerauni. I bindur se falanga e tij do të jetë vetë e aftë që t’u bëjë rezistencë sulmuesve, refuzoi ndihmën e 20.000 ushtarëve që ia ofroi mbreti dardan. Për këtë u hakmorën kundër maqedonëve dhe ushtria kelte, e kryesuar nga prijësi i tyre Belgiosi, i shkeli terësisht. Vet Ptolemeu, ra në fushën e betejës. Keltët, zotëruesit e situatës e shkatërruan vendin tmerrësisht. Sipas dëshmisë së Justinit, maqedonët “nga majat e gërmadhave të qyteteve të tyre i ngritën duart nga qielli duke klithur emrat e Filipit dhe të Aleksandrit, si perëndi mbrojtës të atdheut të tyre”.

Belgiosi, me ushtrinë e vet nuk vazhdoi nga Greqia. Këtë e bënë dy ushtritë e tjera kelte, në krye të të cilave gjendeshin Brenni dhe Akichori. Nëse guxojmë t’i besojmë Pausanit, ushtritë e tyre kishin 152.000 këmbësorë dhe 20.000 kalorës. Grekët vendosën t’u bëjnë rezistencë nëTermopile, në të njëjtin vend ku spartanët para dyqind vjetësh u orvatën të pengojnë depërtimin e persianëve. Atë që nuk e arriti atëherë Leonida, e arriti tani (në vitin 279 para e.r.) ushtria e bashkuar greke: keltët pësuan disfatë të rëndë. Vetë Brenni, i plagosur rëndë gjatë betejës, duke e parë shkatërrimin e ushtrisë së vet, vret veten, ndërsa Akichori i prin ushtrisë së mbetur nga veriu. Shumë keltë u drejtuan edhe nga Azia e Vogël, ndërsa ataqë u kthyen në veri duhej të bënin përpjekje mbinjerëzore që të depërtonin deri në vendet e tyre. Shumë u vranë nga ilirët, të cilët nuk i kishin harruar të këqijat që kishin bërë ata në kohën kur po kalonin viset e tyre. Ata që arritën të kthehen në Pellgun danubian mbetën atje, duke ruajtur për një kohë të gjatë kulturën e tyre materiale dhe shpirtërore si dhe identitetin e tyre kombëtar.

Shteti i Dardanëve

Gati çdo gjë që na kanë lënë të shkruar autorët antikë për dardanët në përgjithësi, ka të bëjë me luftërat që i zhvilluan me maqedonët. Dhe derisa shteti maqedon ishte i fortë dardanët nuk mundën të ishin në vëmendje të politikës ballkanike. Rolin e armiqve të përjetshëm të Maqedonisë e shprehu fare mirë historiani romak, Livi (XL, 57,6), kur shkroi “Dardani gens sempre infestissima Macedoniae”

Roli politik dhe ushtarak i dardanëve filloi të rritej vetëm pasi invadimi i keltëve dobësoi shtetin e maqedonëve të fqinjëve të tyre peonëve. Duke shfrytëzuar dobësinë etyre dardanët zgjeruan shtetin e tyre në rajonin e Peonisë, e cila zhduket definitivisht nga skena historike edhe të ilirëve të jugut. Sipas disaautorëve (Droysen) ata zgjerohen deri në detin Adriatik dhe në detin Jon, duke mbajtur për një kohë në duart e veta edhe Epidamnosin.73 Në gjysmën e dytë të shekullit III dhe në fillim të shekullit II para e.r. dardanët bëjnë presion të madh kundër maqedonëve, duke shfrytëzuar çdo rast për suhn.

Megjithatë, kjo ishte një ngritje e shkurtër që u bë më tepër në sajë të dobësisë së të tjerëve se sa për shkaktë fuqisë së vetë dardanëve. Dhe me të vërtetë, posa maqedonët morën veten dhe konsoliduan shtetin e tyre, dardanët humbën rëndësinë si faktor i rëndësishëm politik. Kufizimittë aksioneve të tyre luftarake ndaj fqinjëve i kontribuoi edhe forcimi i shtetit ilir në kufijt perëndimorë.

Dardanët përkundër nuk mundën të luanin një rol më të madh në ngjarjet politike të Ballkanit në epokën pararomake, është fakt se ata nuk kishin arritur atë shkallë të zhvillimit shoqëror, të domosdoshme për të krijuar një organizatë të fuqishme ushtarake. Të përbërë nga një mori fisesh më të vogla dardanët nuk kishin pushtet të fortë qendror, të aftë për ndërmarrje më të mëdha dhe për vendimet politike.

Shteti Ilir

Në një territor të gjerë prej ujdhesave të Dalmacisë së mesme në veri e deri në Epir në jug dhe deri te Dardania e Maqedonia në lindje u zhvillua formacioni më i rëndësishëm politik që krijuan ilirët në kohën e pavarësisë së tyre. Ishte ky shtet të cilin sundimtarët sipas burimeve antike e përmendin “ilir” për dallim nga ai “dardan”, “taulant”, etj., prandaj për këtë shkak studiuesit e sotëm këtë shtet e quajnë ilir. Shumë sundues të këtij shteti i dimë për nga emri, mirëpo përpjekjet e disa hulumtuesve të rinj për të caktuar radhën e tyre kronologjike dhe gjenealogjike nuk vërtetohet gjithnjë edhe nga burimet e shkruara antike. Këto përpjekje ndër të tjera nisen edhe nga supozime se kjo bashkësi politike, e cila kishte përfshirë një mori fisesh, të cilat nga emrat janë të njohura si ilirë. Fatkeqësisht, shumë gjëra janë të paqarta kur flitet për çështjet gjenealogjike të ilirëve të jugut dhe padyshim do të nevojiten jo vetëm zgjuarësi, por në radhë të parë burime të reja të shkruara (epigrafike dhe numizmatike) në mënyrë që të sqarohen problemet që burojnë nga shënimet fragmentare të cilat njihen sot.

Fanula Papazoglu, e cila kohëve të fundit është inarrë intensivisht me problemet e historisë ilire mehdon75 se mbretëria ilire fillon nga fundi i shek. V para e.r. me mbretin Siras dhe se vazhdon të jetojë pa ndërprerje deri në shek. II para e.r., derisa humbi pavarësinë politike kohë kur romakët morën rob mbretin e fundit ilir, Gentin